نيست . « 1 »
پزشكان ايران بيمارى بيماران را از طريق امتحان نبض و ديدن ادرار آنان تشخيص مىدهند ، امّا معاينهء بيماران زن جايز نيست ، زيرا مردان ايران بر خود نمىپسندند كه زنانشان به هر علت كه باشد در حضور نامحرمان ظاهر شوند ، و هر زمان بسيار لازم آيد كه پزشكى نبض زنى را معاينه كند بيمار در پس پرده مىنشيند ، به دستش پارچهء نازك و ظريفى مىپيچد و آن گاه به طبيب اجازه مىدهد نبضش را امتحان كند .
پزشكان ايران هر وقت واجب باشد براى درمان كردن بيمار همان سان كه معمول طبيبان ماست جلسهء مشورت تشكيل مىدهند ؛ اما بر خلاف پزشكان ما فصد كردن را به ندرت تجويز مىكنند . تب را كه شايعترين بيماريهاى ايران است با خوراندن جوشاندهء تخم بعضى از گياهان طبى مداوا مىكنند ، و به مريض دستور مىدهند كه بامداد چهار يا پنج استكان از آن جوشانده بخورد ، و پس از قطع شدن تب با خوراندن ، برخى ادويه يا جوشاندههاى مقوّى وى را تقويت مىكنند .
پزشكان ايرانى با اين كه از فوائد تنقيه در مداواى برخى بيماريها آگاهند و در كتب طبّى آنان نيز به اين موضوع اشاره شده هرگز بيماران را به انجام دادن عمل تنقيه توصيه و وادار نمىكنند ، و اين عمل در هيچيك از نقاط ايران معمول نيست ، و به اعتقاد من خوددارى از اين كار معلول دقت خاصى است كه ايرانيان و بتخصيص زنان ، در پوشاندن بعضى از اجزاء بدن خود دارند و بر اثر شرم و آزرم فراوان به اكراه رضا مىشوند كه بعضى از قسمتهاى بدنشان عريان گردد ، حتى در گرمابه برهنه نمىشوند و مرد و زن بدون جامه به بستر خواب نمىروند .
چيزى كه اگر خود آن را نديده بودم هرگز باور نمىكردم قول و اطمينانى است كه طبيبان در مورد شفا يافتن بيمار به او مىدهند ، حتى بيمارانى را كه اميد شفا يافتنشان بسيار كم است ؛ و قريب به احتضارند اطمينان مىدهند كه به زودى بهبود مىيابند ، و به بيمار نزديك به مرگ مىگويند : هيچ خطرى تندرستى شما را تهديد نمىكند ، دو سه روز ديگر به يقين شفا مىيابيد ؛ دوايى كه به شما دادهام آن قدر مؤثر است كه در ظرف فردا و پس فردا بستر بيمارى را ترك مىكنيد ، و به كارهاى عادى
هامش
( 1 ) -پيغمبر فرمود علم علمان * علم الابدان و علم الاديان( نظامى )