دانش نيافته ، بلكه از طريق مداومت در رياضت و چلهنشينى بدين مقام راه يافته است . اساس تعليمات و تلقينات جنيد مبتنى بر حقير شمردن دنيا و جملهء ماديات بوده ، و پشت پا زدن به اين زخارف را مهمترين شرايط نيل به عالم مكاشفه و انشراح و تقرب يافتن به ذات پروردگار ، و معاشقه و معامله با رب جليل مىدانسته است . و چون در تبليغ افكار خود بىپروا بود بدخواهانش وى را متهم به ساحرى مىكردند ، و ادعاى او را مبنى بر اين كه از طريق مداومت در رياضت سخت و مراقبت در مكاشفت هر معتقد راستين قابليت و سزاوارى آن مىيابد كه به قرب جوار حق ارتقا يابد باطل و كفرآميز مىشمردند .
چنان كه پيش از اين ياد كردم گلشن راز به مثابه كتاب مقدس اهل تصوف است ، و در شرح و تفسير و تعبير آن به نظم و نثر كتابهاى بسيار پرداختهاند كه مهمترين آنها مثنوى است ، و آن اثر فخيم و عظيمى است مشتمل بر الهيات كه با بيانى گرم و دلنشين مردم را به پاكبازى و عشق ورزى به ذات خداى يگانه از طريق رياضت و مكاشفه و مراقبه دعوت مىكند ؛ و هزاران نكات بديع اخلاقى و انسانى مبنى بر بىاعتبارى دنيا ، و گران سنگى گوهر تقوا و فضيلت ضمن داستانهاى گيرا در اين گنجينهء آگنده از گهرهاى گرانبها به شرح آمده كه لازمهء زندگى روحانى پاك گرداندن باطن از پليديها و الهام و اشراق است ، و رياضتكش آن گاه سزاوارى و اهليت قرب جوار حق مىيابد كه از جهان فانى و آنچه در آنست بگسلد ، دلش دائم از شوق وصول به آستان رب جليل بتپد ، جز به راه راست نپويد و هرگز به دام شهوت نيفتد ؛ و در اين كتاب از اين گونه سخنان حكمت آميز بسيار آمده است .
ايرانيان مىگويند باز شناختن آن دسته از اهل تصوف كه زنديق يا ملحد ناميده مىشوند با فرقهء طريقت كه از طريق رياضت در آرزوى وصول به مقام شهود مىباشند سخت دشوار است . اين دسته از صوفيان ايران را با ايللومينادوهاى (
ILluminados
) اسپانيا و مولينوزيست (
Molinosiste
) ايتالى و كيه تيستهاى فرانسوى (
Quie tistes (
مىتوان مقايسه كرد .
دلايل بسيار ثابت مىكند كه مكتب تصوف از طريق افريقا به غرب نفوذ كرده است بدين گونه كه اول در اسپانيا ، و از آن پس به ديگر كشورهاى اروپا راه يافته است .
در پايان اين بحث متذكر مىشوم اين گروه صوفيان از صوفيانى كه نگهبانى