فرانسوى به فارسى برگردانده بودم در دفترى ثبت كند . سپس از تالار بيرون رفت .
نامهء موصوف از يكى از رؤساى كمپانى هند شرقى فرانسه بود كه تصادف و دست تقدير وى را براى تعهدّ امور كمپانى ، سمت سفارت داده بود . اميدم اين است آنان كه اين گزارشها را مىخوانند از اين كه پيش از ذكر مطالب اصلى و اساسى به چگونگى استقرار اين كمپانى مىپردازم بر من خرده نگيرند و نياشوبند .
كماند كسانى كه ندانند سال 1664 آغازگر دوران بلندنامى و شكوه فرانسه در جهان پهناور است . از اين سال انواع علوم و فنون در اين كشور پيشرفت و گسترش فراوان يافت . از پرتو توجهات امپراتور مؤسسات علمى فراوان تأسيس شد ، و در توسعهء دانش و هنر از همهء كشورها پيش افتاد . آقاى كلبر كه به ترقى كشور خود در زمينههاى مختلف علمى و فنى شوق بسيار داشت ، و از طرف شاه مأموريت يافته بود چندان كه ميسر است در ترقى فرانسه بكوشد در ساختن انواع كارخانهها و توسعهء بازرگانى جهد بسيار كرد ، و اين دو را سرلوحهء اقدامات خود قرار داد . از اينرو به ايجاد كمپانى هند شرقى فرانسه همت گماشت . اما چون در آن زمان براى برنامهريزى و سازماندهى اين هدف متخصصان ورزيده و كارآزموده وجود نداشت بر آن شد به هر صورت و در هر شرايط متخصصان خارجى ، مخصوصا كارفرمايان تجربت آموخته هلندى را به خدمت بگيرد . از اينرو آقاى دوتو
) De Thou (
را كه سالى چند سفير فرانسه در هلند بود به سمت مدير كمپانى برگزيد ، و به او دستور داد با آشنايى كلى به اوضاع آن كشور و احوال متخصصان آن مملكت كه در كمپانى هند هلند سابقهء خدمت داشتهاند ، عدهاى را دعوت كند . اين كار صورت پذيرفت ، ولى با اين كه به اين گروه متخصصان حقوق قابل توجهى داده مىشد نتيجهء مطلوب به دست نيامد . چه جز آقاى كارون
) Carron (
كه مردى كاردان و فعال بود هيچ كدام منشاء اثر مهمى نبود .
نامهها و مكتوبهايى را كه من ترجمهء تحت اللفظى آن را در اين جا مىآورم اين شخصيت در خور احترام در اختيار من نهاده است . گفتنى است كه آقاى كارون در آن زمان تنها به زبان هلندى چيز مىنوشت ، و زبان فرانسوى نمىدانست .
حضور محترم آقاى دوتو كنت دومسلاى
) De Thou Conte de Meslay (
مدير كمپانى هند شرقى فرانسه
آقا ، من با شادى تمام از توجه و اقدام اعليحضرت همايون دربارهء بازرگانى