بتحقيق و بىهيچ گمان كلمهء دنيه كه در بيشتر زبانهاى اروپايى از جمله لاتن و يونانى متداول است از كلمهء دينار كه در اغلب زبانهاى مشرقزمين و در هندوستان نيز بر سر زبانهاست ، گرفته شده است .
در ايران دو نوع دينار وجود دارد ، دينار قانونى يا شرعى ، دينار معمولى . چنان كه پيش از اين اشاره كردهام دينار شرعى بيانگر وزن و ارزش دو كاى طلا و اكوى زر است ، و اين نام و اصطلاح فقط در دفترها و كتابها ذكر مىشود . اما بيستى برابر ده دينار يا دنيه ، و يك تومان معادل ده هزار دينار است . « 1 »
پول رايج ايران نقره و عيارش همانند عيار پول رايج اسپانياست يا بايد مثل آن باشد . امّا در شهرهاى مختلف سكههايى ضرب مىكنند كه عيارش از آنچه بايد كمتر است . شاهى پايينترين مسكوك نقره است و ارزش آن فقط معادل چهار سو و نيم پول ما فرانسويان مىباشد ؛ و محمودى كه معادل دو شاهى يا نه سوست . عباسى برابر چهار شاهى و يك تومان معادل پنجاه عباسى يا ده هزار دينار است . تومان لغتى است ازبكى به معنى ده هزار و معادل ميرياد
) Myriade (
يونانيان است . تاتارها سپاهيان خود را با گروههاى ده هزار نفرى تقسيم مىكنند چنان كه ما فرانسويان لشكريان را به فوجهاى ده هزار نفرى قسمت مىكنيم . آنان قدرت و عظمت فرمانروايان خود را نسبت به تومانهايى كه زير فرمان دارند مىنمايانند .
شهرى كه خشايارشا در سوريه بنا نهاد از آنجهت كه شاهنشاه لشكريان بسيارى كه به افواج ده هزار نفرى تقسيم شده بودند همراه داشت ميرياند
) Myriande (
نام يافت . امروز نيروهاى مسلح را باياتاليون
) Bataillon (
و اسكادران
) Escadran (
جمعبندى مىكنند .
ايرانيان مسكوكات مسين ديگرى به نام خزبيگى و نيم خزبيگى دارند . اين نام مركب از دو جزء خز و بيگى است . خز به معنى پول است و خزانه كه به معنى گنجينه است از آن آمده ، و بيگ كه به معنى بزرگ ، مهتر و عالىجاه مىباشد ، و مفهوم دو جزء روى هم رفته پول شاه است . ارزش هر خزبيگى يكدهم شاهى مىباشد . « 2 »
هامش
( 1 ) - در اين جا نيز شاردن بىگمان اشتباه كرده زيرا چنان كه كاستل) Castelle (و منينسكى) Meninski (آوردهاند ارزش هر بيستى بيست دينار بوده است .
( 2 ) - توضيحات شاردن در اين مورد مبهم و نارساست . تاورنيه ارزش خزبيگى را معادل پنج دنيه آورده