از راه بابل و نينوا به امپراتورى عثمانى تنباكو ، مازو ، تور ماهيگيرى ، پارچههاى ضخيم بافته شده از پشم بز ، حصير و ديگر مصنوعات ساخته شده از نى ، پولاد ، آهن ، خواه به صورت شمش يا مصنوع حمل مىشود . گرچه صدور آهن و پولاد به هر صورت كه باشد ممنوع است امّا در عمل صادر مىشود . به مسكوى نيز انواع پارچههاى ابريشمى و ديگر اقسام منسوجات ، همچنين پوست گوسفند صادر مىگردد .
با اين همه گرمى صادرات نبايد تصوّر كرد كه ايرانيان نيز مانند ما طبق نظامات و ضوابط صحيحى تجارت مىكنند . بلكه آشنايى ايشان به اصول بازرگانى به اندازهء نصف ما هم نيست . مثلا تاجران ايران به شيوهء داد و ستد از طريق كميسيون و مكاتبه هيچ آشنايى ندارند . چنان كه من دريافتهام و از اين پيش گفتهام هر بازرگان ايرانى خود همراه امتعهاش مىرود و آنها را مىفروشد ، يا عاملان و يا نمايندگانش اين مهم را انجام مىدهند . بعضى از تاجران ايرانى حتى در سوئد و چين عامل يا نماينده دارند . استفاده از كميسيون و مكاتبات تجارى در مشرقزمين معمول نيست .
در اروپا نيز پيش از ايجاد شهرهاى بسيار و رشد و افزايش سريع جمعيت بدان حد كه عدهء ساكنانش نسبت به وسعتش از جمعيّت آسيا درگذرد ، و چندان فزونى يابد كه به اصطلاح مردم از سر و كول هم بالا بروند همين روش معمول بوده است .
افزون بر اين اروپا نسبت به آسيا سرزمينى پرخرج است ، و اگر هر تاجرى ناچار باشد خود امتعهاش را از شهرى به شهرى يا از كشورى به كشور ديگر ببرد مفهومش اين است كه شهرها به حركت درآيند .
در مشرقزمين پست وجود ندارد ، زيرا هنوز امور بازرگانى توسعه و تكامل نيافته ، و در پيشرفت آن سعى وافى نمىشود . افزون بر اين دورى ميان شهر ، و شهركها زياد است ، و از روى ديگر هزينهء فرستادن پيك مخصوص سنگين نيست . در مثل مزد يك قاصد براى طىّ مسافت سى روز راه كه معادل سيصد فرسنگ فرانسوى است از سى فرانك درنمىگذرد ؛ « 1 » و ممكن است اين راه را طىّ بيست ، حتى پانزده روز
هامش
( 1 ) - اسكات وارينگ) Scatt Waring (بر محاسبه شاردن كه گفته است : پيكهاى ايرانى هر روز ده فرسنگ فرانسوى ، و اگر تند و به شتاب بروند روزى بيست و پنج فرسنگ فرانسوى راه مىپيمايند ايراد گرفته و نوشته است : آنان به راحتى روزى چهل تا پنجاه ميل حركت مىكنند ، و اگر به شتاب بروند قادرند روزى شصت تا هفتاد ميل راه بپيمايند ، و همه كس مىداند مسافتى كه كاروانها معمولا