حالى كه قسمتى از آن همچنان در خوشه ، و قسمتى به صورت عادى و بيرون از خوشه بود با خود بردم . ولى عطر هر دو نوع آن از ميان رفته بود . ايرانيان اين نوع برنج را برنج عالى يا خوشبو مىنامند .
دانههاى برنج هندوستان نصف دانههاى برنج ايران و عثمانى است ، به علاوه به قدر دانههاى برنج اين دو كشور بالا نمىآيد و نرم نمىشود ، و مليّن نيست .
بهاى برنج در نواحى بنگال و سواحل مالابار
) Malabar (
كه مهمترين مناطق برنجخيز هندوستان است از ليورى دو ليارد
) Liard (
تجاوز نمىكند . در سورات كه در آن سوى هند واقع است ، بهترين نوع برنج ليورى يك سو ، و برنج معمولى ليورى هشت دينار مىباشد .
اين نكته نيز گفتنى است كه خوبى يا بدى جنس برنج به شكل ظاهر و عطر آن شناخته نمىشود ، و كيفيت واقعى هر نوع برنج پس از پختن معلوم مىگردد .
بدينمعنى اگر دانههايش نشكست و ريع كرد و زود پخته شد خوب است . برنج كهنه بر برنج نو امتياز دارد ، زيرا برنج نو كمتر ريع مىكند ، اما به هر روى نبايد برنج را مدت زيادى نگاهداشت ، زيرا اگر حدّ اكثر پس از چهار سال مصرف نشود عطرش از ميان مىرود .
امّا نان ، در همهء مناطق آسيا مصرف مىشود . من سه بار سراسر سرزمين عثمانى را زير پا نهادهام و ديدهام كه مردم همهء مناطق آن كشور به خوردن نان عادت دارند . البته سرزمينهاى مئوتيد
) Meotide (
تا گرجستان را كه به جاى نان گندم ارزن مصرف مىكنند جزو عثمانى به حساب نمىآورم . تركها اين دو سرزمين را ضميمهء خاك خويش نمىدانند . تنها هر چند گاه يك بار به آنجا حمله مىبرند . غارت مىكنند ، باج مىگيرند و بازمىگردند ، و به چنين حاكميتى راضىترند !
در بعضى نقاط ايران مانند مناطق سواحل جنوبى درياى خزر برنج فراوان و ارزان است ، اما مصرف نان زياد نيست . سبب اين است كه در بعضى مناطق ايران مانند سواحل خليج فارس و درياى عمان موقع طبيعى براى كاشت و برداشت گندم مساعد نيست ، از اين رو بيشتر برنج مصرف مىشود . با وجود اين در سراسر ايران بهقدر نياز مردم نان وجود دارد . مردمان هند يا خود گندم مىكارند ، يا از كشورهاى همسايه وارد مىكنند . به هر روى مقدار محصول گندم هند بسيار بار كمتر از محصول برنج آن مىباشد . زيرا در سرزمينهاى گرمسير كه هوا گرم و سنگين است بيشتر مطلوب