كلفت و كوتهاندامند ، چشم و بينىشان شبيه چينيان است ؛ صورتشان پهن ، و رنگشان زرد آميخته به سياه مىباشد ؛ و رويهم رفته مردمانى كريه منظر و زشت رويند .
هوش و استعداد فكرى ايرانيان نيز مانند خصائص بدنيشان بسيار خوب است .
نيروى تخيّلشان وسيع و قوى است ، قوهء ابداع و تفكرشان دامنهدار مىباشد . در فراگرفتن امور فنّى و هنرى و هرگونه علوم استعداد و قابليّت فراوان دارند . به سپاهيگرى و داشتن سلاح عشق مىورزند . دوستدار افتخارند . از اينرو از خودستايى كه نمايانگر چهرهء كاذب شهرت است بدشان نمىآيد . به طبع نرم و انعطافپذيرند . نجيب ، باادب ، پرآزرم و خوشرو ، دوستدار تجمّل و اهل اسراف و تبذيرند ، بدينسبب در امور اقتصادى و بازرگانى پيشرفت شايان نكردهاند . به سخن ديگر ايرانيان نيز همانند ديگر ملّتهاى مستعد و هوشمند دنيا داراى فكر بلند ، و قوهء ابتكار و اختراع مىباشند ، امّا بيش از همهء اقوام سراسر گيتى استعدادها و ذخاير فكرى خود را بىفايده و معطّل نهادهاند .
ايرانيان به خوب و بد زندگى ، سختيها و ستمها ، و فرازها و نشيبهايى كه در طول حيات با آنها رويارو مىشوند به نظر فلسفى مىنگرند ، به نيك يا بد آينده توجّه زياد ندارند ؛ نه از بدش مىهراسند ، و نه از خوبيش خرّم و غرّه مىشوند . در خرج كردن گشادهدستى نمىكنند ؛ دم را غنيمت مىشمارند ، دل خود را به هر نوع كه باشد خوش مىدارند ، و از هرچه ، هرگونه بتوانند بهرهبر مىگيرند . غم فردا را نمىخورند ، و بر اين اعتقادند هرچه خدا خواهد ، همان مىشود ؛ و بر سر هركس همان مىرود كه پروردگار در ازل مقدر فرموده است . به سخن ديگر به رضاى دل تسليم تقديرند ، و بر خلاف بيشتر اقوام هرگز در برابر ناملايمات سر به طغيان و شورش برنمىدارند ، و اگر رنج و آسيبى بدانان برسد ناشاد و خستهدل نمىگردند ، و با آرامش باطن مىگويند : « مكتوب است » يعنى در لوح تقدير و از ازل اين بلا براى من بوده است .
بسيارى از متفكران و صاحبنظران بزرگ اروپا خاصه طىّ بيست و پنج سال اخير بر اين اعتقاد بودند كه ايرانيان سرانجام از تهاجم و تعرّض متوالى تركان و تأثير شكستهاى پىدرپى از عثمانيها كه حاصلش جز ويرانى و غارتگرى و از دست دادن قسمت عظيمى از كشورشان نبوده از جاى مىجنبند ، قدّ مردانگى برمىافرازند و براى پس گرفتن بابل از تركان و بيرون راندنشان از سرزمين باستانى خود قيام مىكنند ، و
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 761
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٦١