فصل هشتم جانوران وحشى و اهلى
مهمترين حيوانات اهلى ايران اسب است . اسبهاى ايران زيباترين و باهوشترين اسبهاى مشرقزميناند . از اسبهاى انگليسى بلندترند ؛ سرشان كوچك ، و ساق دست و پايشان بيش از آنچه در گمان آيد ظريف و مناسب است . قوى ، پرطاقت ، بادپا ، آتشنعل ، و چابكند . هنگامى به رفتار در مىآيند چنان كه پرورششان دادهاند سر را بالا مىگيرند ، و براى اين كه سرشان را به شكم كسى كه برايشان سوار است نزنند نوعى مهارى چرمين و مزين كه عريضتر از افسار است به بينى اسب مىزنند ، سر آن را از ميان ساقهاى دست حيوان مىگذرانند ، و با تسمهاى بسان سينهبند زير شكم اسب مىبندند . دم اسبهاى ايرانى بلند است ، و گاهى آن را گره مىزنند . اسبهاى ايران ملايم ، آرامطبع و دست آموزند . هجده تا بيست سال خدمت مىكنند . اخته كردن اسبان معمول و مرسوم ايرانيان نيست .
گفتم اسبهاى ايران خوشاندامترين ، تيزتكترين و آرامترين اسبان مشرقزمينند ، امّا با همه اين مزايا غايت مطلوب بزرگان ايران نمىباشند ، و اسبهاى عربى در نظرشان خوبتر و بهتر مىنمايند از آنكه لاغرميانترند و تيزتك و آرامند .
ايرانيان بر اين اعتقادند كه براى بازشناختن اسبان اصيل عربى مىبايد نخست آنان را بدون توقف مقدار سى فرسنگ دواند . آنگاه در جايى كه آب تا سينهشان را فراگيرد پيش راند ، سپس به آنها جو داد اگر حريصانه و از سر بىتابى به خوردن جو پرداختند ، اصيل و خوبند .
بسيارى از ايرانيان اسب تاتار دارند . اين نوع از اسبهاى ايران كوتاهتر ، زشتتر ، بدهنجارتر و خشنترند ؛ امّا به هنگام تاخت و تاز چابكتر ، پرهيجانتر و