اصفهان كم و گران است ، و نيز اين معدن از لحاظ داشتن نقره غنى نيست و دخلش به خرجش نمىارزد ، كليّهء عمليات متوقف شده است و مثل « اين معدن كروان است » در مورد كارهايى كه زيانش بر سودش مىچربد بر سر زبانها افتاده است .
چنين مىنمايد كه در مازندران و كرمان نيز معادن نقره وجود دارد ، و اگر بر اين باور باشيم كه ثروت سرشار و فراوان شهر ياران ايران باستان بر اثر كثرت بهرهبردارى از معادنى كه پايان پذيرفته عايد مىشده سخنى به خطا نگفتهايم .
همچنين ممكن است پربودن خزانه از طلا و نقره ، و دولتمندى مردمان قديم حاصل عوايد روايى بازرگانى بوده كه بر اثر اهمال و عدم توجّه از رواج افتاده است .
معادن آهن در هيركانى ، ماد شمالى ، پارت و خراسان يافته مىشود ، و مقدار آن زياد است ؛ امّا آهن ايران به اندازهء آهن انگلستان نرم و مرغوب نيست .
در همان نواحى كه معدن آهن هست معدن فولاد نيز وجود دارد و آنقدر زياد است كه هر ليورى بيش از هفت سو قيمت ندارد ؛ امّا چندان آميخته به گوگرد است كه اگر برادهاش روى آتش بريزد مثل باروت مىسوزد . همچنين چون ذرّات پولاد ايران طبيعة بسيار زبر است مانند الماس محكم و باصلابت مىباشد . امّا چون ايرانيان در آب دادن پولاد مهارت كافى ندارند آنچه توليد مىكنند چون شيشه حالت شكنندگى دارد ، و از محصول آنان نمىتوان فنر و چيزهاى ظريف درست كرد . براى رفع اين عيب بعضى صنعتگران به جاى اينكه فلز را كاملا سرخ كنند و در آب فرو ببرند آن را داغ مىكنند و در پارچهاى كه در آب سرد كاملا خيس شده مىپيچند ، چنين پولاد با آهن تركيب نمىشود ؛ و اگر آن را در معرض حرارت بسيار قرار دهند مىسوزد ، و مانند كف يا خاكستر زغال مىشود .
پولادى را كه بدينسان به دست آمد با پولاد محصول هندوستان كه آن نيز گوگرد فراوان دارد و نرم است مىآميزند و آن را پولاد جوهردار يا موجدار مىگويند ؛ و ما چنين پولاد را براى اين كه با پولاد اروپا مشتبه نشود پولاد دمشق مىگوييم ؛ و ايرانيان به صورتى خاص اين نوع پولاد را ذوب ، و تيغههاى شمشير جوهردار درست مىكنند .
كان مس بتخصيص در سارى و كوههاى مازندران و خراسان ، همچنين در حوالى قزوين فراوان است . مسهاى ايران سخت مىباشد و براى اين كه نرمتر و چكشخورتر شود به نسبت يك قسمت مس ژاپنى يا سوئدى و بيست قسمت مس
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 732
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٣٢