ميان گلهايى كه در حوالى اصفهان مىرويد از گلى به نام سنبل ياد كردم .
در اين باره بايد بگويم پيترو دولاواله ضمن بيان مشاهدات خود از ريشهء گياهى سخن به ميان آورده كه آن ريشه خوشبوست ؛ و افزوده كه ايرانيان آن را سنبل ختايى يا تاتارى مىگويند ، و در اينباره شرح بيشترى نداده است . هنگامى به اروپا برگشتم كسانى از من درخواست كردند در اين موضوع توضيحى بدهم . به اعتقاد من اين گياه كه ريشهء معطّر دارد چيزى جز اسپيكاناردى
) SPica Nardi (
مذكور در انجيل چيزى نيست . و همان است كه به زبان فرانسوى ناردپى
) Nard d , pi (
مىگويند .
سنبل در زبان تازى به معنى خوشه است ، و اخترگران عرب آن صورت فلكى را كه ما ويرژ
) Vierge (
مىخوانيم به سبب اين كه شباهتى به يك خوشه گندم دارد سنبله مىگويند ؛ امّا من در ايران از هيچكس نشنيدهام كه چنين ريشه معطّرى در سراسر اين سرزمين در وجود آيد ؛ و مىتوانم به جرأت بگويم پيترو دولاواله در اين مورد چون بسيار موارد ديگر اشتباه كرده و به راه خطا رفته است . من به تحقيق دريافتهام كه در ايران و عثمانى لفظ ختايى و تاتارى را براى بيان نفيس بودن و كمياب بودن و گرانبها بودن چيزى به كار مىبرند ، و نظر بدين ندارند كه آن چيز از ختا يا تاتار آمده است . چنان كه زربفت و نيزى را زربفت ختايى مىگويند ، و مرادشان توضيح نفاست آنست .
شايد در ذهن بعض كسان چنين خطور كند با توصيف و تعريفى كه من از گلهاى ايران كردم اين سرزمين پراز گلستان و بوستان است و زيباترين و فرحناكترين گلزارها در اين امپراتورى وجود دارد . امّا چنين نيست ؛ و من اصولا بر اين باورم كه طبيعت هرجا مساعد و سازگار افتاده هنر و فن در آن سرزمين ناشناخته و متوقّف مانده است . و اگر مأذون باشم مىتوانم بگويم آنجا كه طبيعت باغبانى ماهر و بدايعآفرين است صنعت و فن زمينگير و ناتوان است . از اينرو گلزارها و بوستانهاى ايران محدود و منحصر به باغهايى است كه خيابانهايى آنها را به قطعاتى تقسيم كرده ، بر دو سوى آن خيابانها درختان چنار غرس شده است ، و حوضهايى متناسب با كوچكى يا بزرگى باغ در آن ساخته شده ، فواصل ميان قطعات باغ مستور از انواع درختان ميوه و اقسام گل است ، و هرچند نظم و آرايشى درست ندارند نشان سرسبزى و خرّمى باغ به شمار مىآيند .
ايرانيان از طرحها و نقشههايى كه ما اروپاييان براى تزيين و آرايش باغهاى