همهء كارها خاصه در بازرگانى اقسام حقّه و تزوير و نادرستى رايج شد .
در اين باب كه حاصلخيزى و آبادانى هر كشور ، و فراوانى نعمت در آن ، بستگى كلى با برقرارى قانون و عدالت دارد مىتوان دهها بلكه صدها گواه و شاهد آورد . اگر در سرزمين ايران تركان كه بسى تنپرور و آسانگيرتر از ايرانيانند ، و دلبستگيشان به شرايط و لوازم زندگى كمتر ، و حكومتشان جبّارتر است ، مسكن داشتند بىگمان اين كشور از آنچه هست بايرتر و ناآبادتر مىافتاد . و اگر حكومت و اختيار اين مملكت به دست زردشتيان نژاده و راستگار ، يا ارمنيان بود ، به تحقيق در مدتى نه بسيار دير چنان آبادان و پرنعمت مىشد كه به عظمت و شكوه دورهء باستان مىرسيد .
با همهء معايبى كه دربارهء وضع طبيعى و نامساعد سرزمين ايران برشمردم ، بعضى از نقاط آن مانند ارمنستان ، ماد ، ايبرى ( گرجستان ) ، هيركانى ، باكترى كه اكنون خراسان ناميده مىشود ، و قندهار حاصلخيزند ، و براى آبادانى بيشتر استعداد زياد دارند .
من در سال 1669 در ايالت خوزستان كه ميان عربستان و پارس واقع است اقامت داشتم . آنجا نيز سرزمينى پرنعمت است ، و نوكران من در مهمانخانهاى فرود آمدند . و صاحبخانه بابت بهاى يك ليور جو يك دينار و نيم ، بابت قيمت يك ليور نان چهار دينار ، بابت بهاى يك ليور گوشت گوسفند خوب يك شاهى ، بابت قيمت يك جوجه دو شاهى و شش دينار ، و بابت بهاى يك مرغ بزرگ و خوب چهار شاهى از آنان مىگرفت ، و مردم مىگفتند بهاى اين اجناس در ديهها از آنچه آوردم كمتر است ، و در قندهار نصف اين است ؛ امّا به عكس بيشتر زمينهاى سواحل خليج فارس و اراضى كرمان باير افتاده ، در آن مناطق اغنام و احشام بسيار اندك است ، همه چيز به زحمت به دست مىآيد و گران است .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 702
مساهمون: ژان شاردن
ص٧٠٢