داشته است .
فرستادهء شاه جواب صدراعظم را كلمه به كلمه به عرض شاهنشاه رساند .
وى به سمع رضا شنيد ، و به حسن نيّت و صميميّت نخستوزير اعتراف كرد .
دگربار كسى را به احضار وى فرستاد و چون آمد دستش را به گرمى فشرد ، و پيمان سپرد كه از آن پس حرمت وى و مقامش را به سزا نگهدارد و به جبران بكوشد . شيخ على خان نيز فرصت را براى ايراد بعضى نكات مناسب شمرد . خود را در پاى شاه افگند و به طريق موعظت و دولتخواهى گفت : من كوچكترين بندگان پادشاهم و چندان به تندرستى و دوام عظمت و شوكت آن اعليحضرت آرزومندم كه هر زمان در مىيابم شاهنشاه بنا به عادت در شرب شراب زيادهروى مىكند كه بسا ممكن است صحت و سلامت وجود مقدسش در معرض خطر افتد چنان گرفتار درد و وحشت مىگردم كه مرگ بر من از تحمّل آن آسانتر است .
گفتههاى صدر اعظم چنان پرصلابت و بيانگر صميميّت و دولتخواهيش بود كه در دل پادشاه نشست ، و پيمان سپرد از آن پس در پيمودن شراب اندازه نگهدارد .
روز اوّل اوت عاملان كمپانى هلندى موفق شدند از خريدن نصف مقدار ابريشمى كه طبق قرارداد مخصوصى ناچار بودند از اعليحضرت شاه بخرند معاف شوند و شانه خالى كنند ؛ و اكنون چگونگى جريان ، و ورود كمپانى هلندى را در ايران مختصرا به شرح زير ياد مىكنم :
آنان كه كتابهاى تاريخى قرون متأخر را خواندهاند از نظرات و آرمانهاى پادشاهان بزرگ آگاهى كامل يافتهاند و مىدانند آنان براى اجراى مقاصد خود چگونه هلنديان را براى رفتن به هندوستان ناچار و وادار كردند هدفشان اين بود كه با اسپانيوليها براى كسب قدرت و ثروت به مبارزه برخيزند ، آنان را برانند و خود جانشين ايشان شوند ؛ زيرا اسپانيوليها به پشت گرمى و استفاده از همين منابع سرشار و بهرهبردارى از مستعمرات وسيع خود مىتوانستند راه منافع هلنديان را ببندند ، آنان را از صحنهء رقابت برانند ، و هر سال عدهاى بر قواى خود در آنجا بيفزايند . طرح اين نقشه بسيار عاقلانه و مفيد و مؤثر بود و گوياى اين واقعيت بود كه دارايى و اقتصاد شكوفا شاهرگ حيات ملّتها و علت اساسى همهء جنگهايى است كه در هر جاى جهان در مىگيرد . اسپانياييها كه هرگز گمان نمىكردند
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 611
مساهمون: ژان شاردن
ص٦١١