نيز بهجا آوردند . اما هويّت اين نماينده به سبب اين كه در برابر پرسشهاى معين جوابهاى متناقض و پراگنده داده بود شناخته شد ، و چون حقيقت هرگز براى هميشه پنهان نمىماند ، و به هر روى چهره مىگشايد ، نمايندهء كمپانى پيش از آن كه افتخار شرفيابى حضور امپراتور را دريابد رانده شد و شرمسار و دردآگين به جاى خود بازگشت . بنابراين در جواب دادن دلير و شتابناك نباشيد ؛ بينديشيد و پخته و سنجيده سخن بگوييد تا بر اثر عدم رعايت حزم و احتياط در دامهايى كه پيش پاى شما گستردهاند نيفتيد ؛ و اگر رفتار و گفتار شما بخردانه باشد هم شؤون و حيثيّت پادشاه شما محفوظ خواهد بود ، و هم شاهد موفقيت را در آغوش مىكشيد . فى المثل بايد به پرسشهاى مذكور صادقانه و بدون تزوير چنين جواب بگوييد : فرانسه به تحقيق بزرگترين ، تواناترين ، دولتمندترين كشورهاى اروپاست . در سرزمينى خوشآب و هوا و سرسبز و خوشمنظر واقع شده ، و سرشار از انواع بركات و نعمتهاست . از يكسو به اسپانيا ، از دگرسو به آلمان ، و از يك طرف به ايتاليا محدود است . در يك جانب كشور با آفرين فرانسه درياى مديترانه دامن گسترده و در دگرسو دريايى كه تا ماوراى انگلستان فراتر رفته پهلو گرفته است . فرانسه چندان توانمند است كه بر همهء كشورهاى اروپا سر است . پيوسته پنجاه هزار سپاهى سواره و پياده با سلاح كامل زير فرمان دارد ، و هر زمان بخواهد مىتواند سه برابر اين عدّه آماده كند . جان و مال همهء مردمان اين سرزمين در هر مقام و جايگاه كه باشند به اختيار پادشاه است .
امپراتور ما در تازه جوانى با همسايگان خود بتخصيص اسپانيا ، ايتاليا و آلمان جنگها كرده و سى چهل هزار مرد سپاهى مسلّح و مجهز به هنگرى و لهستان و مسكوى و سوئد اعزام داشته است . برخى از اين لشكركشيها جنبهء تعرضى و بعضى حالت تدافعى داشته است . اما اكنون پادشاه فرانسه يا همهء كشورها دوست ، و بر سر صلح است .
صلحى كه به زور سرنيزه و اجراى سياستى قويم و مدبرانه به دست آمده است . فرانسه كانون نشر دانش و هنر ، و مركز پرورش ادب و فرهنگ اروپاست ، و از سراسر نقاط روى زمين ، افراد مستعد و بزرگان و اشراف به اميد كسب دانش و معرفت بدين سرزمين رومىآورند . اما فرانسويان از دو مذهب به طريق اسپانياييها و به آيين هلنديها پيروى مىكنند ، و چون پادشاه متبوع ما به خوبى آگاهند كه امپراتور معظم ژاپن به مذهب اسپانياييها نظر موافق و مساعد ندارند فرستادگان خود را از ميان پيروان آيين هلنديها انتخاب كردهاند . البته درآينده هم پيوسته اين شيوه را رعايت مىكنند ، و مردمان
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 582
مساهمون: ژان شاردن
ص٥٨٢