هوشيارى و چارهگريهاى زياد در هندوستان به بازرگانى پرداختهاند ، و با هلنديان نيز نوعى رقابت دوستانه دارند ، بنابراين فرانسويان چهارمين ملتى خواهند بود كه براى آغاز بازرگانى به هندوستان پا مىگذارند ، و براى نيل به آرزو و هدف خويش بايد پا در همان راهى بنهند كه پيشگامان آنان گذاشتهاند ؛ و ظاهرا چنين مىنمايد چندان كه بكوشند از آنان پيشى نخواهند گرفت . مشكل ديگر اين است كه بيشتر بازرگانى با هندوستان بايد به نقد و با عرضه داشتن طلا و نقره صورت پذيرد ، و هر سال مقدار زيادى اين دو فلز گرانبها از فرانسه به هند انتقال يابد . بىآنكه در مورد بازرگانى آزاد با دو كشور ژاپن و چين توجه شده باشد به نظر من براى گشايش باب بازرگانى با اين دو كشور بايد در مرحلهء نخست سفيران كاردان و تجربت آموخته و هوشمندى از سوى شاه به دربار امپراتور ژاپن و چين و خان تاتار فرستاده شود . اگر سفيران بتوانند وظيفه مهمّ خود را با درايت و تدبير تمام به انجام رسانند البتّه موفقيتى به كمال نصيبشان خواهد شد و مقضى المرام مىشوند ، ولى پيش از رفتن بايد موضوع مذاكرات و حدود وظايفشان كاملا روشن و مشخص باشد تا ضمن گفتگو مردّد و سر در گم نمانند .
اين نكته درخور توجه است كه براى گشايش باب مذاكرات با ژاپونيها بايد هيأتى مذهبى كه افرادش به كار تجارت نيز آشنا باشند اعزام شوند ، زيرا در ميان كشور هندى « 1 » ژاپونيان بيش از همه به كيش و آيين اروپاييان توجه دارند ، و اگر بدين نكته دقيق به سزا اعتنا نشود بيم آنست نفوذ فرانسويان در بازارهاى ژاپن به هيچ روى ميسر نشود و موجباتى پيش آيد همچنان كه ژاپونيها ، اسپانياييها و پرتغاليها را به سبب عدم توجه به ممنوعيّت تبليغات مذهبى كاتوليك از كشور خود بيرون كردند ، فرانسويان را نيز برانند . ژاپنيها اسپانياييها را در سال 1616 از سرزمين خود اخراج كردند ، و در سال 1639 نيز پرتغاليها را براى هميشه طرد نمودند . از اينرو به هر دو كشور زيانهاى جبرانناپذيرى وارد شد . پرتغاليها به اميد اين كه موفق به تحصيل اجازهء اقامت مجدّد شوند عذرخواهى و طلب رحمت و موافقت كردند و مقاومت ورزيدند . و چون نافرمانيشان به گستاخى و جسارت انجاميد اعضاى سفارت و همه وابستگان و
هامش
( 1 ) - چنين مىنمايد كه در زمانهاى گذشته ژاپن و چند سرزمين ديگر در شمار كشورهايى بودهاند كه مجموعا هند ناميده مىشدهاند .