هند شرقى آگاه شدم . اين نقشه به حقيقت دنبالهء طرح هنرى بزرگ
) Henri Le grand (
، و از يادگارهاى افتخارآفرين دوران سلطنت وى مىباشد .
چه اين مهم در سال 1609 وسيله اسحاق لمر
) isac lemaire (
كه بازرگانى مجرب و كاردان و پرهمت و از مردم آمستردام بود ، آغاز گشت ، و اتفاق را با مرگ آن پادشاه بزرگ همزمان و متوقف شد ؛ و براى اعليحضرت شاه مايهء شادمانى و سرافرازى است كه بعد از گذشتن پنجاه سال طرح و نقشهء اجداد خود را به مرحلهء عمل درمىآورد ؛ و اگر اين كار مهم در آن زمان جنبهء تحقق مىيافت ، بىگمان امروز مالك سرزمينهاى ادويهخيزى مىشد كه اكنون در تصرف هلنديان است ، و آن روز هنوز از آن بوميان بود .
در سال 1615 كمپانى هلندى بر جزيرهء آمبوىنا
) Amboyna (
كه بزرگترين محصولش ميخك است مسلّط شد ، و شش سال بعد ، يعنى 1621 جزيرهء بندا
) Benda (
را كه محصول عمدهاش جوزبويا و بسباسه است به تصرف خود درآورد ؛ پس آنگاه اندكاندك در مدت ده سال از 1635 تا 1644 ، بر آن قسمت جزيرهء سيلان كه محصول معروفش دارچين مىباشد استيلا يافت . سودى كه از تجارت اين چهار ادويه بهرهء هلنديان شد چندان زياد و سرشار بود كه اگر كليهء فعاليّتهاى خود را تنها به همين بازرگانى اختصاص مىدادند عايدات حاصل از آن مىتوانست موجبات رفاه و دولتمندى همهء مردمان هلند باشد ، و اگر به عكس از مالكيّت و سودهاى حاصل از تجارت اين ادويه محروم مىماندند ، نه تنها به تحصيل چنان عظمت و رفاه دست نمىيافتند ، بلكه رشتهء حيات اقتصادىشان گسيخته مىشد ، و در كار خويش درمىماندند .
اما بررسى و تحقيق در نحوهء بازرگانى انگليسيان و پرتغاليها بيانگر اين واقعيت است كه اين دو در كار تجارت فلفل ، كتان ، ابريشم ، شوره ، نيل ، و دواها و ديگر امتعه و موادّ قابل صدور به اروپا موفّق نبودهاند ، و سود سرشارى نبردهاند ؛ از اينرو بىآن كه قصد تخطئه و سبك شمردن آراء و دورانديشيهاى افراد صاحبنظر و متخصّص را داشته باشم ناچارم بگويم كمپانى فرانسه و گرچه از استقرار خود در هند شرقى زيان نمىبرد ، اما سود سرشار نيز نصيبش نمىشود ، و نه تنها بهقدر كمپانى هلند به تحصيل موفقيّت كامياب نمىگردد ، بل كه بسا باشد درآمدش از منافع انگليسيان و پرتغاليها كمتر باشد . اين دو مدتهاى نسبة دراز است كه با