مىكند و روشنى چشم را مىكاهد . مردمان محل براى اينكه هنگام عبور از راههاى پوشيده از برف چشمشان ناراحت نشود دستمالى به رنگ سبز يا سياه برابر آن مىآويزند . اين تدبير گرچه خالى از تأثير نيست امّا اثر كلى ندارد .
يكى ديگر از مشكلات پر دردسر مسافرت در اين گونه راههاى پر برف اين است كه چون گذرگاهها غالبا كمپهناست و بيرون شدن از آن راههاى باريك خطرناك است ، وقتى دو كاروان از دو جهت مخالف به هم مىرسند بايد يكى از آن دو كاروان بيرون از راه بار بيفگند و راه را براى عبور كاروان ديگر باز كند . در چنين مواقع افرادى كه بار افگندهاند و خود و اسبهايشان از راه بيرون مىشوند تا زانو در برف فرو مىروند . اما اگر عدهء دو كاروان برابر باشد كار بر سر خالى كردن راه غالبا به مشاجره و جدال مىانجامد ؛ و ما هر بار به كاروانى رسيديم راهنما مجبورشان كرد كه راه را براى عبور ما باز بگذارند .
بارى ، پس از گذشتن از ميان يا كنار چندين دهكده و آبادى سر شب به ايروان رسيديم . بسيار مشكل است كه بتوان جهت راه تفليس به ايروان را دقيق و به تحقيق معين كرد . زيرا مسير در تمام طول راه به راست ، به چپ حتى گاهى به عقب برمىگردد ، بالا مىرود و پايين مىآيد ؛ با وجود اين بنا به تشخيص من راه در جهت جنوب به غرب است ، و فاصلهء ميان اين دو شهر چهل فرسنگ است . ايروان گرچه شهرى بزرگ مىباشد ، اما زشت و كثيف است . بناهاى خوب و زيبا و با شكوه كم دارد ، و قسمت بيشتر شهر مشتمل بر باغ و بوستان است . اين شهر در ميان دشتى ميان كوهها واقع شده ، دو رود : زنگى در شمال غرب ، قرق بلاغ (
queurk boulak
) در جنوب غرب آن جريان دارد . قرق بلاغ به معنى چهل چشمه است . ظاهرا اينرود از مجارى بسيار سرچشمه مىگيرد ، از اين جهت اسمش را چهل چشمه گذاشتهاند . اما نه طول زياد دارد و نه در موقعيّت شهر مؤثر است . قلاع و استحكامات ايروان كه محيطش از چهار ميل تجاوز مىكند و بيش از هشتصد خانه دارد ، در مجموع به شكل بيضى است ، و شهرى جداگانه را مىماند . خانهها بيشتر از آن ايرانيان محل است .
ارامنه غالبا بازرگانى مىكنند ؛ بيشتر دكانها متعلق به آنهاست ، و همين كه شب فرا رسيد مغازه را مىبندند و به خانههاى خود مىروند . اين قلعه داراى سه ديوار از خشت و آجر است ، و بالاى آنها كنگره دارد . همچنين داراى برجها و مزغلهاى متعدد است . حصارهاى اين استحكامات به شيوهء روزگاران گذشته ساخته شده و چنانكه