محققان و علماى تاريخ و جغرافيا دربارهء وجه تسميهء ارمنستان متفق القول نمىباشند . دستهاى بر اين باورند كه ريشهء لفظ ارمنى مأخوذ از ارمن رودى (
rodien
) يا تسالى (
thessalien
) است ، و برخى ديگر با ارائه دلايل قوى معتقدند نام اين سرزمين از كلمهء آرام گرفته شده كه در زبان عبرى به معنى سرزمين بلند مىباشد ، و چنان كه مىدانيم ارمنستان از كشورهاى مرتفع گيتى است ، و بلندترين كوههاى مشرق زمين در آن است . بعضى نيز مىگويند : آرام نبيرهء نوح چون اين سرزمين را زير فرمان خود درآورد نام خويش را بر آن نهاد . گرچه اين گفته سخت سست و نادرست مىنمايد ، اما من دوست دارم در تأييد آن بيفزايم تاريخ بيانگر اين واقعيت است كه سالمانازار (
salmanazar
) وقتى بر فلسطين تسلّط يافت بيشتر يهوديانى را كه به اسارت گرفته بود ناچار به سكونت در اين سرزمين كرد . در كتاب مقدّس هر جا كه از ارمنستان ياد شده نام آن اراراك آمده است . اين سرزمين يكى از جاهاى زيبا و مستعدّ و حاصلخيز آسياست . هفت رودخانهء بزرگ آن را آبيارى مىكند ، و به عقيدهء من بدين سبب است كه مفسّران تورات اين سرزمين را بهشت گيتى مىدانند .
به هر روى ، در طىّ قرون و اعصار ، در اين خطّه وقايع و حوادث بسيار روى داده و به تحقيق مىتوان گفت در سراسر روى زمين جايى نمىتوان يافت كه در آن همچند ارمنستان جنگهاى مهيب و خونين روى داده باشد . در طىّ قرون گذشته اين سرزمين شاهان بزرگ و با نام و نشانى داشته ، امّا هيچ يك در برابر حملات بنيانكن مهاجمان توانايى پايدارى نداشتهاند . مورّخان همزبانند هر كشورگشايى در آسيا ظهور كرده فتح ارمنستان را بر خود واجب شمرده و به اين سرزمين حمله برده است . در سالهاى دور ، كشور ايران و عثمانى بارها بر سر تصرّف ارمنستان با هم جنگيدهاند .
چه تركها بر اين نيّت بودند و مىكوشيدند كه بر سراسر اين سرزمين تسلّط يابند اما پيوسته حملات ايشان در برابر مقاومت سپاهيان ايران دفع شده و ناچار عقبنشينى كردهاند . سرانجام پس از محاربات مكرر و پرزيان ارمنستان را ميان خود تقسيم كردند ، و سهم عثمانى بزرگتر بود .
روز ششم در حالى كه من از شدّت سرما و سختى بيمارى اسهال نيم جان شده بودم به سفر خود ادامه دادم . بر اين اميد بودم در ايروان دارويى براى درمان بيمارى خود بيابم . از اينرو بر شدّت درد شكيبا بودم و به قدم استقامت پيش