معظمترين كليساهاى گرجستان است . گرجيان همچنين در آخرين حدّ جنوبى شهر كليساى قشنگى داشتند . چند سال پيش پادشاه آن را گرفت تا انبار باروت كند ، اما اين كار عملى نشد زيرا مدتها پيش از تصميم شاه صاعقه قسمت مهمى از آن را ويران كرد . به دستور شاه خرابيها تعمير و ترميم شد ، امّا اين انبار باروت همچنان به نام كليساى متك (
metek
) خوانده مىشود كه به معنى فسخ و ابطال است ؛ و اين اسم را از آن جهت بدين كليسا نهادهاند كه يكى از پادشاهان گرجستان بىموجبى پيمان صلح با پادشاه كشور همسايه را شكسته بود و با او به جنگ آغاز نهاده بود .
يكى از كليساهاى معتبر ارامنه پاشاوانك (
pacha - vanc
) نام دارد كه به معنى دير پاشاست . اسقف ارامنه تفليس مقيم اين كليساست . به اعتقاد بعضى از مردمان يكى از پادشاهان عثمانى كه به كيش عيسوى گرويده و به تفليس گريخته اين كليسا را ساخته است .
با اينكه تفليس شهرى از قلمرو حكومت اسلامى است و نايب السلطنه نيز مسلمان است يك مسجد ندارد . ايرانيان بارها كوشيدهاند كه در اين شهر مسجد بسازند ، و با اينكه همهء وسايل و مصالح ساختمان را فراهم آوردهاند هرگز موفّق نشدهاند ؛ زيرا همين كه كار را آغاز كردهاند اهالى شهر مسلّحانه به مخالفت برخاستهاند ، و كارگران را به مرگ تهديد كردهاند . نايب السلطنه و بزرگان شهر گرجستان باطنا از مخالفت مردم در ساختن مسجد خشنودند ، زيرا آنان فقط به منظور نيل به مقامات عالى ظاهرا مسلمان شدهاند ، و هرگز براى ساختن مسجد كمك اساسى و مؤثر نمىكنند . « 1 »
چنان كه پيش از اين اشاره شد گرجيها مردمانى سركش ، سختكوش ، بىباك ، و چالاكند ؛ با اينكه ايران سرزمينشان را به تصرّف درآورده هنوز خود را آزاد و خودمختار مىدانند ، و چون اين سرزمين همجوار تركيّه است دولت ايران به جهات سياسى نمىخواهد و نمىتواند آنان را زير فشار بگذارد . به همين جهت اهالى تفليس و سراسر گرجستان يك نوع آزادى مذهب براى خود تصور مىكنند ، و مراسم مذهبى مسيحيت را با حضور ذهن و بدون ترس اجرا مىكنند . منارههاى همهء كليساها داراى علامت صليب و ناقوس است ، و ناقوسها را در مواقع معيّن به صدا
هامش
( 1 ) - به عقيده يكى از جهانگردان در اواخر قرن هجدهم سه مسجد ، و در قرن نوزدهم دو مسجد در تفليس وجود داشته است .