بالا رفتيم به عمارتى رسيديم كه صاحب كرجى مىخواست در آن فرود آيد ، و مقدارى از كالاهاى تجارى نيز از آن پياده كند . نهر فاز (
phase
) كه به اعتقاد برخى از محقّقان همان است كه در زمان بسيار قديم به آن فيزن (
phison
) مىگفتند يكى از چهار رودخانهايست كه در اين بهشت روى زمين جريان دارد و از رشتهء كوه قفقاز سرچشمه مىگيرد . تركها آن را فاش (
fache
) ، و مردم محل ريون (
rion
) مىنامند .
پروكوپ (
procope
) از دوگانگى نام اينرودخانه در اشتباه افتاده و هر يك اين دو نام را اسم رودخانهاى جداگانه تصور كرده است . من اينرودخانه را در كوتاتيس (
cotatis
) ديدهام . در بسترى تنگ جارى است ، و جريانش تند است ، و در بعضى جاها عمقش چندان كم است كه با پا مىتوان آسان از آن گذشت . اما مصبّش كه در فاصلهء نود ميلى كوتاتيس است يك ميل و نيم پهنا ، و نزديك شصت ذراع بلكه بيشتر گودى دارد . چندين رود كوچك كه جابهجا به اينرود مىپيوندند آن را عظيمتر مىكنند . فاز از مشرق به مغرب جريان دارد ؛ آبش با آنكه سربى رنگ مىباشد خوش و گواراست . آريان بر اين اعتقاد است كه چون فاز روى خاكهاى تيره رنگ جريان دارد آبش سربى رنگ است . عقيدهء اغلب مورخان ديگر نيز همين است .
به سبب خوبى و گوارايى آب فاز همهء كشتيهايى كه از اينجا مىگذرند آب مورد مصرف خود را از اينرودخانه برمىگيرند . برخى نيز پا از اين فراتر نهاده بر اين باورند كه آب فاز بهترين آبهاى روى زمين و مقدّس است .
در مصبّ اينرود جزاير متعددى وجود دارد كه روى آنها پوشيده از جنگل است و همه خرم و سرسبز و باصفا مىباشند . اين جزاير مانع ورود و خروج كشتيهاى بزرگند و ناخداهاى چنين كشتيها ناچارند در سه پا يا چهار ميلى مصبّ فاز لنگر بيندازند . در بزرگترين جزاير واقع در مصبّ اينرودخانه ، و در جانب مغرب ، ويرانههاى قلعههايى كه تركها در زمان قديم ساختهاند ديده مىشود . سلطان مراد پادشاه عثمانى در سال 1578 دستور داد اين قلعهها را بسازند و مصطفى فرمانده كل سپاهيان ترك زمانى كه جنگهاى مهمى بين ايران و عثمانى جريان داشت ساختن آنها را به پايان رساند . سلطان مراد بر اين نيت بود كه در فرصت مناسب سواحل شرقى و شمالى درياى سياه را تصرّف كند . حمله نيز برد اما مواجه با شكست شد . در اين پيكار سلطان عثمانى كشتيهاى خود را تا قسمتى از رود فاز پيش راند امّا يكى از آنها در دامهايى كه پادشاه ايميرت در نقاط تنگ و كمپهناى رودخانه تعبيه كرده بود در -