است كه سال گذشته دربارهء مسالهء مذهب كلشيديان به من نوشته ، و موضوع ديگرى در آن درج نشده است ، و آن نامه را به من داد تا بخوانم . وقتى خواندم در شگفت ماندم كه چرا در آن نامه به جاى اينكه اختصاصا از من و امور مربوط به من سخن در ميان آمده باشد به موضوعهاى ديگر نيز اشاره شده است . براى اينكه در دل زامپى اين گمان نادرست نگذرد كه سفير به عمد چنين كرده است و نسبت به من نظر لطف و محبت نداشته نامهاى را كه هم او به پادشاه كلشيد نوشته بود و به من سپرده بود كه به وى برسانم به زامپى دادم تا بخواند ، و حقيقت را دريابد رونوشت آن نامه چنين بود :
شهريار نامور ، امپراتور فرانسه سرور گرامى من ، مرا مأمور كرده است كه از منافع شما در دربار عثمانى از هر جهت ، و در تمام موارد حمايت كنم ، و اكنون با شادمانى تمام افزون بر ارسال اين نامه ، به آقايان شاردن و رزن (
raisin
) آورندگان اين نامه مأموريت دادهام كه از طرف من به تأكيد تمام اين موضوع را تأييد نمايند . اميدوارم طىّ مدتى كه اين دو تن كه مورد اطمينان و اعتماد كامل من مىباشند در كشور شما به سر مىبرند ، و يا در راه سفر كردن به ايران هستند پيوسته در سايهء حمايت و رأفت شما باشند ، و موجبات رضامندى خاطر ايشان و تشكر و امتنان مرا فراهم فرماييد . كمترين خدمتگر و فرمانبرترين چاكران ، دونوانتل سفير سلطان مسيحى امپراتور فرانسه در دربار باب عالى عثمانى .
هنگام نيمه شب به مدخل رود آستولف (
astolphe
) كه مينگرليها آن را لانگور (
longur
) مىنامند رسيديم . اين يكى از رودهاى بزرگ و معروف اين سرزمين است . در آن جا متوقف شديم و دو تن از جاشوان را به آنارقى (
anarghi
) فرستاديم تا خبر بگيرند آيا همهء اهالى آبادى از بيم كشتار و غارتگرى دشمنان گريختهاند يا كسى در آن جا به جا مانده است ، و آنان كه ماندهاند چه مىكنند ، و چسان روزگار مىگذرانند . آنارگى در دو ميلى دريا واقع شده ، مهمترين و بزرگترين شهركهاى كلشيد است و صد خانه دارد ؛ اما اين خانهها در فواصلى دور از هم ساخته شدهاند ، چنان كه ميان اولين تا آخرين خانه قريب دو ميل فاصله است . اين شهرك مهم محل رفت و آمد تركهايى است كه براى خريدن برده به اينجا مىآيند ، و قايقهايشان براى بردن بردگان كنار دريا لنگر مىاندازند . گروهى از محققان بر اين اعتقادند اين شهرك روى ويرانههاى شهر باستانى هراكله (
heracle e
) بنا شده است .
سپيده دم روز پنجم دو جاشويى كه براى تحقيق اوضاع آنارگى فرستاده بوديم