من در شگفتم خاستگاه افسانههاى تودههاى طلا ، و گنجهاى آگنده از زر كه در اين سرزمين زبانزد كودكان و جوانان و پيران است ، و همه داستان گنج طلا را مىدانند و براى هم مىگويند ، كجاست . زيرا در كوهها ، در رودخانهها ، هر جا و هر طرف اثرى از اين فلزات گرانبها نيست ؛ و ميان كلشيد كنونى با آنچه از گذشتههاى بسيار دور اين سرزمين حكايت مىكنند هيچ مشابهت و قرينه وجود ندارد .
نيروى مسلح اين سرزمين از چهار هزار تن سواركار و سيصد نفر پياده تشكيل شده است . اين عده داراى سازمان فنى و تعليمات و تقسيمات اساسى نيست . هر يك از صاحبان مقامات بالا يا بزرگان و اشراف دستهاى زير فرمان ، و از آن خود دارد .
سربازان بدون آگاهى به فنون رزم ، و بىاعتنا به شرايط و لوازم جنگ ، حمله يا عقبنشينى مىكنند . جنگ كلشيديان با همسايگانشان به منظور راهزنى و غارتگرى صورت مىپذيرد ، و كمترين شباهت به پيكار واقعى ندارد . آنان به گاه نبرد سختكوش و بىباك و مصمماند . اگر دشمن پشت به آنها كند تا محل سكونتشان به دنبالشان مىتازند ؛ آتش مىزنند ، غارت مىكنند ، هر كس از قوم دشمن را بيابند به اسارت مىگيرند ، دستشان را مىبندند و به جايگاه خود مىآورند . كلشيديها با اسيران خود بىرحمانه رفتار مىكنند ؛ هر چه بخواهند به آنان ستم روا مىدارند ؛ زندگى و مرگشان به دست و ارادهء آنهاست ؛ غالبا اسيران خود را به تركها مىفروشند . اگر دشمن بر آنها حمله برد همهء مردم به منظور دفاع از خويش در يك مسيل و در بريدگيهاى يك رودخانه پنهان مىشوند ، و جنگجويان در پناه تخته سنگهاى بزرگ خود را براى دفاع آماده مىكنند ، و اگر دشمن بر آنها مستولى شد دور از نظر دشمن به جنگل پناه مىبرند ، و خانه و هر چه دارند به دست تقدير مىسپارند ؛ و غالبا چنين روى مىدهد كه دشمن پيروزمند كليهء اموال و احشام ايشان را متصرف مىشود . بنابراين جنگ كلشيديها كه به هر روى چه غالب و چه مغلوب شوند در مدتى كمتر از پانزده روز پايان مىپذيرد حاصلش جز غارتگرى و ويرانگرى نيست .
مجموع درآمد ساليانه پادشاه كلشيد از بيست هزار اكو تجاوز نمىكند . اين مبلغ از حقوق گمركى اجناسى كه وارد يا صادر مىشود ، يا بهاى برده يا غرامات ، حاصل مىشود . پادشاه همهء اين مبلغ را به نفع خود ضبط و پسانداز مىكند ، زيرا همهء خدمتگرانش رايگان و به خرج خود خدمتش مىكنند . افزون بر اين هزينهء دربار خود را بدون پرداختن دينارى به دست مىآورد . وى اغلب بعضى پرندگان شكارى نظير باز و
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: ژان شاردن
ص١٣٤