اولا بايد خطير بودن مأموريت را دريابيم كه بخشى از آن براى گرامى داشت نقش پيشتاز اين صحابى بزرگ در اسلام بود كه موجب شد تا عمر بن خطاب دو دستيار در سطح خود عمار برايش تعيين كند : ابن مسعود ، مسئول بيت المال ، و عثمان بن حنيف ، مسئول امور خراج « 1 » ، و يا به روايت ابن خياط ، مشرف بر امور اراضى « 2 » . يعنى حكومت بين آن سه به اين صورت تقسيم شد : امارت - اميرى - از آن عمار ، بيت المال در دست ابن مسعود و خراج ( سواد ) براى ابن حنيف ، ولى عمار با توجه به خاستگاه فكرى اصولى و روش زندگى خود ، ادارهء ايالتى را كه آكنده از قبيلههاى ريشهدارى است كه همچنان ارتباطشان با آن قبيله مستحكمتر از ارتباطشان با اسلام است ، بر خود دشوار يافت .
يكى از مورخان به نام محمد عبد الحى شعبان مىكوشد تا از نظر خود به اين مسأله بنگرد . او تعيين عمار به سمت امير كوفه را از آن روى مىداند كه عمر مىخواست گسترش قدرت خود و قدرت والى با هم انجام گيرد و مىگويد :
« ولى اين تجربه شكست خورد ، زيرا ظاهرا عمار در فن حكومتدارى تازه كار بود و موجب شد تا عمر به سياستمداران كار كشتهاى همچون مغيرة بن شعبه بازگردد ، گرچه شهرتش در عمل به - احكام - دين اسلام آلوده و مشوه بود . » « 3 »
به رغم مبهم بودن عبارت اخير در تحليل آقاى شعبان ، اين نظريه بىترديد شايستهء توجه و اهتمام است . ولى مسأله عزل همچنان نامشخص باقى مىماند . اگر اختلاف و برخورد روايتها را در نظر بگيريم : از قديمىترين آنها روايات ابن خياط است كه نوعى آشفتگى در مورد طبيعت مأموريت و زمانش در آن ديده مىشود . او بيان مىدارد كه خليفه ، عمار را براى امامت نماز برگزيد « 4 » . و در مكان ديگرى نامش را به عنوان قاضى كوفه ذكر مىكند « 5 » . ولى از سوى ديگر متن روايت حكايت از آن دارد كه عمار از سال بيستم هجرى والى كوفه بوده است : مثلا - در آستانهء واقعهء تستر وقتى كه « عمر به عمار
هامش
( 1 ) ابن سعد ، همان ، ص 255 .
( 2 ) خليفة بن خياط ، همان ، ص 106 .
( 3 ) محمد عبد الحى شعبان ، صدر اسلام و دولت اموى ، ص 71 .
( 4 ) خليفة بن خياط ، همان ، ص 106 .
( 5 ) همان ، ص 108 .