1 شيوهء او در سياست
پنج روز از كشته شدن عثمان گذشت ، ولى اين مدت در زمانهاى كه در مسير خود درنگ كرده و نشانههاى آن نيز تغيير كرده ، بس طولانى است ؛ و براى مردمى كه تاريخ و زمان خود را درنورديده بودند و يا در آستانهء دستيابى به آن بودند ، بسيار پيچيده و غامض است . امّا گمان غالب اين است كه افرادى كه از ولايتهاى خود آمده و در آن هنگام زمام امور را در دست گرفته بودند ، آلودهء كردار خود شدند و به طور غير ارادى حركتشان به اسقاط « شورا » انجاميد ، « فلتهاى » كه مسلمانان از شرش در امان نماندند و دو خليفه « 1 » را قربانى گرفت ، و خليفهاى ديگر « 2 » براى سومين بار به همين سرنوشت دچار شد ؛ بىآنكه در كميننشستگانش كسانى جز بهرهگيران و ثمرهچينان آن بوده باشند . تفاوت در اين است : كسانى كه در اين هنگام به دفاع از آن پرداختند همان كسانى بودند كه در ابتدا در خلال دفاعشان از اسلام از مخالفين آن بودند و بدين ترتيب مشخص شد كه در هنگام مخالفت ، طرحى براى برانداختن خلافت نداشتهاند و در آستانهء اين محنت نيز در تهديد بودند .
آيا اين بدان معناست كه « شورا » منبع نارسايى بود ، و يا خود آن نيز قربانى افرادى شد كه در سايهاش پنهان شدند تا در موقعيت مناسب به آن ضربه بزنند ؟ البته اين سؤال
هامش
( 1 ) عمر و عثمان .
( 2 ) على ( ع ) .