گفتهاند . ابن حجر در اين مورد گويد : زبير بن به كار آگاهترين مردم دربارهء نسب قريش است . « 1 » نام زبير به عنوان نويسندهء كتاب جمهرة نسب قريش و أخبارها ، كه منبع اصلى شناخت قبايل قريش است ، ذكر شده است . « 2 »
زبير نزد بزرگترين عالمان عصر خود و نزد بيش از چهل تن كسب علم كرد « 3 » و از برترين علماى عصر خويش شد . او در زمان حياتش مرجع اصلى طالبان علم ، ادب و اخبار بود و همهء آنان براى كسب علم در جستوجوى او بودند . « 4 »
وى تأليفات باارزشى براى مردم به يادگار گذاشت كه بيشتر آنها در علم اخبار و ادب بود . ابن نديم آثار ابن زبير را فهرست كرده است كه از جمله آنها مىتوان به عناوين زير اشاره كرد :
1 . جمهرة نسب قريش و اخبارها كه جزء اول آن به همت استاد محمود محمد شاكر در مصر به چاپ رسيد . 2 . اخبار العرب و أيّامها ؛ 3 . نوادر اخبار النسب ؛ 4 . الاخبار الموفقيات كه براى الموفق باللّه عباسى تأليف كرده است . 5 . مزاح النبى ؛ 6 . وفود النعمان على كسرى ؛ 7 . اخبار الأوس و الخزرج ؛ 8 . النحل . ابن نديم مىگويد اين كتاب را به خط ابن السّكرى مشاهده كرده است . 9 . نوادر المدنيين ؛ 10 . الاختلاف ( الأحلاف ) ؛ 11 . العقيق و اخباره ؛ 12 . إغارة كثّير على الشعراء ؛ 13 . أخبار ابن ميّادة ؛ 14 . أخبار ابن الدمينة ؛ 15 . أخبار عبيد الله بن قيس الرفيّات ؛ 16 . أخبار أبى دهبل الجمحى ( اين كتاب را كرنكو در 1910 م در لندن در مجلهء انجمن سلطنتى مستشرقان اسلامى لندن ، تحت عنوان شعر أبى دهبل الجمحى و اخباره به روايت احمد بن سعيد دمشقى به چاپ رسانيد . ) 17 . اخبار أبى السائب ؛ 18 . اخبار الأشعث ؛ 19 . اخبار الأحوص ؛ 20 . اخبار ابن هرمة ؛ 21 . اخبار توبة و ليلى ؛ 22 . أخبار اميّة بن ابى الصلت ؛ 23 . اخبار حاتم ( به نظر
هامش
( 1 ) . الاصابه ، 4 / 195 .
( 2 ) . شايان يادآورى است كه اين كتاب را نبايد با كتاب عمويش ، مصعب ، كه به همين نام معروف شده است ، اشتباه گرفت . كتاب جمهرة نسب قريش متعلق به زبير بن به كار تاكنون يك جزء آن به همت محمود محمد شاكر در مصر به چاپ رسيده است . - م .
( 3 ) . رك : مقدمهء جمهرة نسب قريش و اخبارها كه در آنجا محقق فاضل ، محمود محمد شاكر فهرست مفصلى از آنها را آورده است .
( 4 ) . همان .