اى امير المؤمنين ، به من خبر رسيده است كه سه گروه از بندگان كه به علت عبادات و روزههاى مداوم پوستشان نرم شده بود ، جمع شده بودند . به يكى از آنان گفتند : خداوند ، تو را رحمت كند ، براى چه عبادت مىكنى ؟ پاسخ داد : از شوق دستيابى به بهشت كه اين شوق مرا هلاك مىكند ؛ چيزى مرا آرام نمىسازد مگر اينكه مطمئن شوم به آن خواهم رسيد . به ديگرى گفتند : براى چه عبادت مىكنى ؟ گفت : براى رهايى از آتش ، كه اين ترس مرا هلاك مىكند و چيزى مرا آرام نمىگرداند مگر اينكه بدانم از آتش نجات مىيابم . به فرد سوم گفتند : هدف تو از عبادت چيست ؟ گفت : شرم از خدا و از اينكه در مقابل خدا بايستم ، در حالىكه غرق در گناه و عيبم ؛ چيزى مرا آرام نمىكند مگر اينكه از اين مرحله با موفقيت بگذرم .
اى امير المؤمنين ، همانا مرگ از حضور در دنيا با رسوايى بهتر است . براى انسان چه قدر دشوار است كه با عزت باشد و خوار و حقير بر خاك افتد ، در حالىكه پيش از اين صاحب مال و ثروت بود ، ولى آنها را كه جمع كرده اكنون او را واگذارده است .
به درستى كه مرگ آرامش يافتن از بيمارى است تا به بهبودى و آسودگى برسد . در اين حال قدمها به لرزش درآمده و پشيمانى به سراغ مىآيد . اما توبه هيچ فايدهاى ندارد و عذر خطاها مقبول نيست و بخشش اموال نتيجهاى ندارد و اين لحظهاى است كه زبان لال ، گوش ناشنوا ، چشم نابينا و عقل به بىخردى مىرسد .
چه بسيار پيامبرانى كه دنيا در چشمشان ، در كنار مسئوليتى كه براى آن آمده بودند ، حقير و بىارزش بود . وقتى درماندگان مسكين نادم شوند ، پشيمانى سودى ندارد و خداوند بلند مرتبه در كتاب حكيم فرمود :
« حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ »
« 1 » بازگشت بيچاره و مسكين چه سودى دارد ؟ مىخواهد به سراى دنيا بازگردد و هرچه مال و ثروت جمع كرده است پراكنده كند . اين كار براى او ممكن نيست . اى امير المؤمنين ، مردم در سه زمان پشيمان مىشوند : گروهى هنگام مرگ ، عدهاى هنگام محشر ، و گروهى نيز در آتش جهنّم و خداوند كه نام و اسماى او مقدس است فرمود :
هامش
( 1 ) . مؤمنون / 99 .