جنوبى مىپيوست . « 1 »
در 1340 نامق پاشا كوشيد كه بعضى از خيابانها را تعمير كند . « 2 » در 1307 ، سرّى پاشا « ميدان » را به ميدان مربّع شكلى كه باغى داشت انتقال داد . در 1285 مدحت انجمن شهر را با انتخابات تشكيل داد و دستورهايى براى نظافت خيابانها صادر كرد . در 1296 شهرداريهايى تشكيل يافت و دستورهايى دربارهء نظافت و لاروبى صادر شد . « 3 »
روشنايى با چراغهاى نفتى تأمين مىشد و مقاطعهكارى مسئول آن بود ، ولى در واقع تنها خيابانهايى از روشنايى برخوردار بود كه اعيان در آنها سكونت داشتند . « 4 »
در آغاز قرن چهاردهم / بيستم ، شهر بغداد مساحتى در حدود چهار ميل مربّع داشت . بقاياى ديوار شهر در بخش شرقى ، كه به امر مدحت تخريب شده بود ، با رودخانه تقريبا متوازى الاضلاعى را تشكيل مىداد كه عرض متوسط آن يك ميل بود . در حدود يك سوم اين مساحت ، خالى از سكنه يا به صورت قبرستان يا ويرانه بود ، و در طرف جنوب بخش قابل ملاحظهاى پوشيده از نخلستان بود . كرخ نسبت به بغداد شرقى از قسمت بالاترى آغاز مىشد ، ولى عرض و طول كمترى داشت . در 1299 ، در بغداد 303 ، 16 خانه ، 600 كاروانسرا ، 21 گرمابه ، 46 مسجد بزرگ ( جامع ) و 36 مسجد كوچك ، 34 مكتبخانه و 21 مدرسهء مذهبى ، 184 قهوهخانه و 244 ، 3 دكان وجود داشت . « 5 » در 1301 ، بغداد 426 ، 16 خانه ، 205 كاروانسرا ، 36 گرمابه ، 93 مسجد
هامش
( 1 ) . سالنامه ( 1318 ) ، ص 599 - 600
( 2 ) . همان ، ص 60
( 3 ) . زوارء ، ش 231 ، 878 ، 817 ، 1774 ؛ لغة العرب ، ج 1 ، ص 17 ؛ سالنامه ( 1300 ) ، ص 136
( 4 ) . زوراء ، ش 490 ، 837
( 5 ) . سالنامه ( 1300 ) ، ص 136