متعدد ، دو باب آن وضعيت خوبى داشت . وى هشت كليسا و سه كنيسه را ذكر مىكند ، و ارقام اغراقآميزى در مورد تكيهها ( 700 باب ) و گرمابهها ( 500 باب ) به دست مىدهد . پل قايقى 37 تا 40 قايق به تناسب عمق رودخانه داشت ، و بعضى از قايقهاى ميانى را مىتوانستند به منظور امنيت شبانه يا عبور و مرور از رودخانه يا براى احتياط نظامى ، بردارند . زبانهاى عمدهء شهر عربى ، تركى و فارسى بود . بغداد بهترين كبوتران قاصد را داشت .
با وجود اين ، بغداد همچنان به سوى انحطاط پيش مىرفت و جمعيت آن به كمترين حد ممكن ، يعنى 000 ، 15 نفر ، تقليل يافت . « 1 »
در فاصله سالهاى 1048 - 1116 ، 24 پاشا بر بغداد حكومت كردند ، و مجال هيچگونه پيشرفت واقعى نبود . پاشاها نيمه مستقل بودند ، و ينىچريها قدرت فراوان داشتند . قدرت طوايف افزايش يافته بود و بتدريج حيات شهر را تهديد مىكرد .
[ در دورهء اين پاشاها ] بجز مرمّت ديوارهاى مساجد يا شهر ، كار زيادى انجام نگرفت . كوچوك حسن پاشا ( 1052 ) سه برج در مجاورت برج العجم ساخت . خاصّكى محمّد پاشا ، پس از سيل 1067 ، طبيّة الفاتح را دوباره ساخت و حصار را مرمّت كرد . احمد بشناق برجها بويژه برج الجاويش ( چاوش ) را تعمير كرد و برج الصّابونى را ساخت ( 1098 ) .
مساجد تا اندازهاى مورد توّجه قرار گرفت . دلى حسين پاشا ( 1054 ) مسجد قمريّه را تعمير كرد . خاصّكى محمد ( 1067 ) مسجد خاصّكى
هامش
( 1 ) . اوليا چلبى ، سياحت ، ج 4 ، ص 420 به بعد ؛Tavernier , pp . 85 - 6 ; Thevenot , vol . 2 , P . 211