شباهت داشت . « 1 » حصار شهر از آجر بود . و استحكاماتى فرعى شامل چهار برج داشت كه بر فراز آنها توپهاى مفرغى سنگين و كارآمدى تعبيه شده بود . « 2 » محيط حصار را دو تا سه ميل دانستهاند . جان الدرد « 3 » ( 991 / 1583 ) مشاهده كرد كه در بغداد مردم به سه زبان عربى ، تركى و فارسى سخن مىگويند . « 4 » رالف فيچ ( 991 / 1583 ) بغداد را بسيار بزرگ نيافت ، ولى جمعيت آن را زياد دانست . پدر و تكسيرا ، سيّاح پرتغالى ( 1013 / 1604 ) ، شمار خانههاى شرقى بغداد را بيست تا سى هزار تخمين مىزند . در بغداد ضرّابخانهاى بود كه در آن سكّههاى طلا و نقره و مس ضرب مىكردند . دولت يك مدرسهء تيراندازى با كمان و يك مدرسهء تيراندازى با تفنگ تأسيس كرده بود . « 5 »
پس از شورش بكرسباشى ( سوباشى ، صوباشى ) ، شاه عبّاس اول بغداد را در 1032 فتح كرد . عمارات مدارس و زيارتگاههاى سنّيان شامل مساجد گيلانى و ابو حنيفه آسيب فراوان ديد . هزاران نفر به قتل رسيدند يا به عنوان برده به فروش رفتند و جمعى ديگر شكنجه شدند . « 6 » در اين دوره ، سراى ( دار الحكومه ) به وسيلهء صفى قلى خان ، حاكم ايرانى ، ساخته شد . عثمانيها در 1408 ، به رهبرى سلطان مراد چهارم ، بغداد را به تصرّف درآوردند . وى دستور داد كه زيارتگاهها ، بويژه آرامگاههاى ابو حنيفه و گيلانى ، را تعمير كنند و به هنگام عزيمت
هامش
( 1 ) .Rauwolf , Travels , in Ray Collection , London 1605 , vol . 1 , P . 179 ff( 2 ) .Texeire , Travels , ed . by Hakluyt , P . 31( 3 ) .John Eldred( 4 ) .Hakluyt , , vol . 3 , P . 325( 5 ) .Pedro Texeira , P . 31( 6 ) . كاتب چلبى ، فذلكه ، ج 2 ، ص 50 ؛ خلاصة الآثار ، ج 1 ، ص 383 ؛ عزّاوى ، ج 4 ، ص 178 - 182