بغداد و دار الخلافه و نظاميه شد . « 1 » بدينترتيب ، طبيعت و انسان براى نابودى بغداد دستبهدست هم دادند .
6 . مغولان
دو سال بعد ، مغولان به بغداد حمله كردند . در 4 صفر 656 خليفه مستعصم بدون قيد و شرط تسليم شد و مغولان مردم را براى مدت بيش از يك هفته بدون استثنا از دم تيغ گذراندند . گروه زيادى از اهالى اطراف كه پيش از محاصره به بغداد هجوم آورده بودند در اين سرنوشت غمانگيز سهيم شدند . شمار كشتهشدگان را هشتصد هزار تا دو ميليون تن تخمين زدهاند ، و اين تخمين با گذشت روزگار افزايش مىيابد . « 2 » چانگ ته « 3 » جهانگرد چينى مىگويد ( 657 / 1259 ) كه دهها هزار نفر به قتل رسيدند ؛ اطلاعات او ظاهرا از منابع مغولى اقتباس شده است . « 4 » به دست دادن هرگونه رقمى دشوار است ، ولى احتمالا شمار آن از صد هزار افزون است . محلّات بسيارى بر اثر محاصره و غارت و آتش از ميان رفت ، و مسجد خلفا و ضريح كاظمين طعمهء حريق شد . « 5 » ولى بغداد از انهدام كامل نجات يافت ، و فتوايى كه به زور از علما گرفته شد مبنى بر آنكه كافر عادل بهتر از امام غيرعادل است ، احتمالا به اين امر كمك كرد . هلاكو قبل از ترك بغداد دستور مرمّت بعضى از
هامش
( 1 ) . ابن فوطى ، ص 186 - 187 ، 229 ، 233 ، 267 ، 277 ، 304 ، 317 ، 319
( 2 ) . فخرى ، ص 130 ؛ ابن فوطى ، ص 281 ؛ ذهبى ، دول ، ج 2 ، ص 121 ؛ ابن كثير ، بدايه ، ج 8 ، ص 202
( 3 ) .Gh'ange Te( 4 ) .Bretschneider , Medieval Researches , vol . 1 , PP . 138 - 139( 5 ) . ابن فوطى ، ص 327 - 330 ؛ ابن العبرى ، ص 27