متمركز بود كه در حدود ثلث مساحت محصور را دربر مىگرفت . از جمله محلّات وسيع و آباد آن باب الأزج با بازارهايش ، مأمونيّه در مجاورت آن ، سوق الثلاثاء ، نهر المعلّى و قريّه بود . « 1 »
در اين دوره مساجد جامع در غربيّه ( غرب بغداد ) افزايش يافت ، كه از وضع نيمه مستقلّ محلّات حكايت مىكرد . ابن جوزى بين سالهاى 530 و 572 ، علاوه بر جامع المنصور از شش مسجد نام مىبرد . « 2 » مساجد كرخ به امر مستنصر مرمّت گرديد ، « 3 » و جامع القصر در 475 و بار ديگر به امر مستنصر در 632 تعمير شد . « 4 » مسجد قمريّه ( كه هنوز پابرجاست ) در 626 ساخته شد . « 5 »
قدرت تصوّف را از تعداد فراوان رباطها كه در آخرين قرن خلافت ساخته شده است مىتوان دريافت . اين رباطها را خلفا يا خويشان آنها بنا كردند . « 6 »
به تأسيس مدرسه بسيار توجه مىشد . اين نهضت را مىتوان در آغاز ، احياى فكر دينى در ميان شافعيان و از نيازهاى سياسى و ديوانى ناشى دانست ؛ ولى بعدها به عنوان نهضتى فرهنگى ادامه يافت .
ابن جبير سى مدرسه در شرق بغداد مشاهده كرد . « 7 » مدارس ديگرى پس
هامش
( 1 ) . ياقوت ، ج 1 ، ص 232 ، 441 ، 444 ، 534 ، 655 ، ج 2 ، ص 88 ، 167 ، 234 ، 459 ، 512 ، 783 ، 917 ، ج 3 ، ص 193 - 194 ، 197 ، 231 ، 279 ، 291 ، 489 ، ج 4 ، ص 117 ، 252 ، 255 ، 385 ، 432 ، 457 ، 713 - 714 ، 786 ، 841 ، 845
( 2 ) . ابن جوزى ، مناقب ، ص 23 ؛ نيز - ابن فوطى
( 3 ) . ابن فوطى ، ص 15
( 4 ) . ابن جوزى ، منتظم ، ج 9 ، ص 3 ؛ لسترنج ، ص 269
( 5 ) . ابن فوطى ، ص 4
( 6 ) . - ابن فوطى ، ص 2 ، 74 - 75 ، 79 - 80 ، 87 ، 117 ، 261 ؛ ابن جوزى ، منتظم ، ج 9 ، ص 11 ؛ ابن اثير ، ج 11 ، ص 77 ، 33 ، ج 12 ، ص 27 ، 47 - 68
( 7 ) . ابن جبير ، ص 229 ؛ نيز -