در اين مدّت حيات فرهنگى در بغداد به گونهء آبرومندانهاى حفظ مىشود . تاريخ رجال بغداد با ذيلنويسى ، خلاصهنگارى و بازنويسيهاى گوناگون ادامه مىيابد كه بخشهايى از آنها تا روزگار ما محفوظ مانده است . تاريخ وقايع بغداد را ابن ساعى بتفضيل به نگارش در مىآورد كه البتّه اگر حملهء مغول بيشتر آن را نابود نكرده بود امروز بيقين اثرى نسبتا عظيم به شمار مىآمد . در اين دوره مدرسهء جديد و بزرگى ، كه خود نمونهاى گويا از طرز فكر زمانه است ، براى آيينهاى چهارگانهء سنت به فرمان مستنصر دومين جانشين ناصر بنا مىشود و از وقايع ناگوار آينده جان به در مىبرد . اما شيعيان كه از آنان چند تن وزير به خلافت نزديكاند فعاليتهايى دارند كه نمونهء آن اثر ابن الحديد مفسّر علامهء نهج البلاغه است . اما پايان مهلت آنان نيز در دورهء مغول فرا مىرسد .
با همه اين احوال ترديدى نيست كه اواخر دوران خلافت به سبب معضلات اقتصادى ناشى از غارتها ، ويرانگريها و پيروزيهاى مغولان در ايران و حتى وحشت پديد آمده از نزديك شدنشان به عراق روزگارى دشوار و ناگوار بوده است . افزايش قيمتها ، مشكلات اقتصادى ، از سرگيرى مناقشات داخلى ، ناتوانى در برابر خسارات طبيعى و غيره سبب مىشوند كه بغداد در جوّى به سر برد كه منادى وقايع شوم و نكبتبارى است . سرانجام واقعهء شوم زمانى روى مىدهد كه هولاكو سركردهء مغولان بغداد را محاصره مىكند در حالى كه نه تنها هيچ اميرى را ياراى كمكرسانى به بغداديان نيست بلكه بعضى از آنان به اكراه وادار به شركت در اين محاصره مىشوند . مقاومت به زودى در هم مىشكند ، خليفه مستعصم كه مذاكره و چارهگرى را محال يا دون شأن خود مىپنداشت تسليم مىشود ، با اين حال او و تمام خاندانش را
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 151
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١٥١