حصاردارى كه تنها با چهار دروازهء مجهز به درهاى استوار و سنگين به بيرون راه داشت حفاظت مىشد ؛ دوم شكل مدوّر آن كه به گفتهء يعقوبى در جهان يگانه و منحصر به فرد بود ، ولى در واقع يادآور نقشههاى سنتى باستانى در ايران و بين النهرين بود و انتخابش احتمالا به خاطر ملاحظات سادهء عملى و اقتصادى صورت پذيرفته بود ؛ و بالاخره جدايى اقامتگاه خليفه كه شايد از عادات امويان الهام گرفته شده بود ، هرچند در نظم و ترتيب كلى از آن متمايز بود .
امّا شهرى بدين گونه مجهّز به استحكامات كه عملا مىتوانست خودكفا باشد قصرى باشكوه نيز بود كه ، بر حسب روايتى موجود ، يكى از بلندپايگان بيزانسى ، ضمن ديدار ، از آن با تحسين ياد كرده است . از اين گذشته بيشك يكى از جهات پديد آمدن بغداد اين بود كه ، مانند ساختههاى باشكوه بنى اميه ، از قصر ساسانى تيسفون در بزرگى و شكوه پيش افتد . اگر ايوانى به عظمت جايگاه شاهنشاهان باستانى ندارد ، گنبدى برافراشته دارد ، گنبدى سبزفام ( قبّة الخضرا ) بر پايههاى كاخى دو اشكوبه كه بر خاطرهء گنبدهاى سبز رنگ بنى اميه در دمشق و واسط خط بطلان و فراموشى كشيده است . خليفه در سايهء اين گنبد و در ميان قصر خود به ديداركنندگان خود بار مىدهد . امّا ساختمان شهر و قصر به همّت و هنر گروهى بنّا و صنعتگر كه از همهء اكناف امپراتورى به خدمت فراخوانده شدند ، در مدتى كه در كوتاهى بىسابقه بود ، بنا شد و در كار آن ثروتى بيحساب و زيب و زينتى بىمانند و چوبهايى بس گرانبها صرف شد ، چنان كه گفتهاند كه اجراى اين طرح چهار ميليون درهم هزينه برداشت .
امّا شهر بغداد منحصر و محدود به صحن مدوّر شهر سلطنتى نبود
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 111
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١١١