است در موقع نجومى مناسبى كه بوسيله نوبخت ستارهشناس ايرانى تعيين كرده بود آغاز شد . تنظيم بخشهاى اصلى مسكونى آن به چهار تن از موالى سپرده شد كه از ملازمان نزديك خليفه و در مقام وزارت پيشخدمتى و دبيرى بودند و همه اصل و تبارى محقّر داشتند .
اصالت نوع شهر ، شكل منظّم هندسى و بخشبندى اصولى فضاى درونى آن ستايش همهء معاصران را برانگيخت و توصيفات مشهورى را پديد آورد كه نمونهء آن در نوشتههاى مورخان نامدارى چون يعقوبى و خطيب بغدادى ديده مىشود . شهر داراى صحنى به شكل دايره بود كه قطر آن را با وجود ارزيابيهاى گوناگون بهطور ميانگين نزديك به دو كيلومتر مىتوان برآورد كرد . ديوار بزرگ و اصلى شهر با ارتفاع 35 ارش داراى برجهاى نظامى بود و در كنار آن خندقى جاى داشت . چهار دروازه با نامهاى مشهور دروازهء كوفه ، دروازهء بصره ، دروازهء شام و دروازهء خراسان در برابر چهار خيابان اصلى آن كه به مركز دايره كشيده شده بودند ، جاى داشتند . خصوصيت مميّز اين خيابانها داشتن دالانهاى سرپوشيده با طاقهاى قوسى و جناغى و نيز صحنهايى چهارسو با سقف گنبدى و بالاخانه بود . ديوار داخلى ديگرى چهار بخش قوسى شكل تشكيل مىداد كه مسكن مقامات نظامى ، كارگزاران حكومتى و خدمتگزاران در آنجاى داشت و آنها را از ميدانگاه ميانى كه خاص خليفه بود و در آن قصر وى ، مسجد جامع ، ساختمانهاى ادارى ، انبارها و خزانهء مملكتى جاى داشتند جدا مىكرد . در طول خيابانهاى طاقگاندار كه از ميان بخشهاى غير دولتى گذر مىكردند ، بازارها در حال رشد و توسعه بودند . اين مجموعهء اقامتگاه سلطنتى سه خصوصيت مهم داشت : نخست اهميّت دفاعى آن كه با صحن
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 110
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١١٠