مبارزهء مذهبى كه توسط محمد باقر آغاز شد و به وسيلهء نوهء او مير محمد حسين ادامه يافت ، به صورت زجر و تعقيب كسانى در آمد كه با عقايد آنها موافق نبودند . از آنجا كه اين مبارزه در دورهء صلح كامل انجام مىگرفت ، امكان نداشت از آن عليه سنىها در ممالك ديگر مانند تركهاى عثمانى استفاده كنند ، و بنابراين باعث ابراز احساسات آتشينى كه نتيجهء شوق و التهاب مذهبى و ملى است نگرديد . لذا مبارزهء فوق در خود ايران صورت گرفت و در نتيجه به جاى اين كه مردم ايران را متحد كند ( چنان كه در زمان نخستين پادشاهان صفوى چنين پيش آمد ) تأثيرى معكوس داشت و موجب خشم و ناراحتى سنىهاى ايران شد . اين اشخاص اگر چه نسبت به پيروان تشيع در اقليت بودند ، و ليكن طبعى جنگجو داشتند . به علاوه ، وقتى بحران بزرگ ملى در سال 1722 به وقوع پيوست ، عامل مذهبى احساسات جنگى شيعيان ايران را تحريك نكرد . نتايج ناگوار اين مبارزهء نابهنگام و غلط را بعدا شرح خواهيم داد .
بعد از مرگ محمد باقر ، كه در 27 رمضان 1110 ( 29 مارس 1699 ) روى داد ، دوست دارانش ، به قول ادوارد براون ، اظهار داشتند : « مدت كوتاهى بعد از مرگ او گرفتارىهايى پيش آمد كه منجر به مصيبت سال 1722 شد و معتقد بودند كه مرگ چنين شخصيت مقدسى ايران را دچار خطر كرد . در صورتى كه منتقدان ، گرفتارى ايران را تا حدى نتيجهء تعصب شديد او و اشخاصى نظير او مىدانند . » « 1 »
محمد باقر نويسندهاى پر كار بود و محمد بن سليمان تنكابنى متذكر مىشود كه وى در روز به طور باور نكردنى پنجاه هزار كلمه مىنوشت . « 2 » حتى اگر يك دهم اين رقم را قبول داشته باشيم ، باز كار آنتونى ترولپ « 3 » كه عبارت بود از نوشتن قريب سه هزار كلمه در روز به نظر ناچيز مىآيد .
بزرگترين اثر محمد باقر كه به زبان عربى نوشته شده است ، بحار الانوار نام دارد و شامل تعداد بىشمارى احاديث شيعه است . براون كه در سالهاى 1887 و 1888 در ايران اقامت داشت ، دريافت كه اين اثر در اين كشور موثقترين منبع حديث به شمار مىرود . « 4 » آثار او هنوز در ايران مورد استفاده است .
محمد باقر نه تنها به عربى ، كه زبان دانشمندان بود ، كتاب مىنوشت ، بلكه تعدادى از مسائل مربوط به آيين تشيع را نيز به فارسى تحرير مىكرد و در اين مورد سبك ساده و آسانى به كار مىبرد تا براى هم وطنانش قابل فهم باشد . « 5 » ترديدى نيست كه وى نه تنها در زمان خود بلكه تا
هامش
( 1 ) .Persian Literature in Modern Times , p . 120( 2 ) . قصص العلماء ، 1306 ، ص 216 .
( 3 ) .Trollope( 4 ) .Persian Literature in modern Times , p . 366 n( 5 ) . براى فهرست كامل آثار محمد باقر - كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب و الاسفار ، ( كلكته ، 1912 ) اثر