جنگ گلناباد در سال 1722 زخمى گرديد . عليمردانخان با عدل و داد حكومت راند ، ولى به اصفهان فرا خوانده شد و شخصى به اسم ابراهيم خان كه به خوبى حكومت كرد جاى او را گرفت . « 1 » در ژانويهء 1700 ، شيخ مانع كوشيد كه شهر را متصرف شود و نزديك بود به مقصود خود نايل آيد . ولى ابراهيم خان عاقبت پيروز شد و او را از حوالى بصره بيرون راند . در سپتامبر همان سال ، دولت ايران ابراهيم خان را از منصبش معزول كرد و شخص بىكفايتى به نام داودخان را به جايش فرستاد . بديهى است اين عمل اقدام عاقلانهاى نبود .
در اين ضمن ، تركها ناظر حوادث در بصره بودند ، و چون قدرت خود را بازيافته بودند ، تصميم داشتند شهر را مجددا به تصرف در آورند . وقتى در ماه مارس 1701 لشكر نيرومندى از تركها به حوالى بصره رسيد ، داودخان حاكم ايرانى اين شهر سعى كرد بگريزد ، ولى مىگويند از شدت بيم و هراس جان سپرد . بنابراين ، تركها بدون مواجه شدن با كوچكترين مقاومتى از طرف ايرانىها ، وارد شهر شدند . « 2 »
اشغال بصره از طرف ايران به اين طريق بدون كشمكش با تركيه پايان يافت ، و اين واقعه در روابط دو كشور تأثيرى نكرد . در سالهاى بعد ، تركيه ناظر اقدامات اتريش ، دشمن ديرينهء خود ، بود و نتوانست توجهى به ايران كند ، و واقعهاى كه رابطهء اين دو كشور را به هم بزند روى نداد ، و دورهء صلح و آرامش هم چنان ادامه يافت . در حقيقت ، بعد از بستن معاهدهء پاسارويتس « 3 » با اتريش و ونيز در سال 1718 بود كه تركيه از گرفتارىهاى خود در اروپا خلاص شد و توانست در امور ايران مداخله كند .
2 - روسيه
تا اواسط دورهء پطر كبير ( 1682 - 1725 ) ، روسيه در نظر ايرانيان كشورى دور دست و ضعيف بود . اگر چه ميان اين دو كشور هيئتهاى سياسى مبادله شده بود و تا حدى تجارت رواج داشته و اقدامات مختصر خصومتآميزى از طرف روسيه به عمل آمده بود ، و ليكن هرگز به خاطر ايرانىها در آن دوره خطور نكرده بود كه روسيه ممكن است روزى حتى به صورت كشورى در درجهء دوم از اهميت قرار گيرد . ايرانىها شايد تصور مىكردند كه بحر خزر و اراضى وسيع واقع ميان ايران و روسيه مانع از هرگونه رابطهء دوستانه يا خصمانهاى خواهد شد . با وجود اين ، توسعهء روسيه به طرف جنوب و جنوب شرقى در اواسط قرن شانزدهم ، حد فاصل ميان دو مملكت را به تدريج كمتر كرد .
هامش
( 1 ) . مطابق نوشتهء هميلتون ، همان كتاب ، جلد اول ، صفحات 82 - 83 ، در زمان اشغال بصره توسط ايرانىها ، تجارت در اين شهر ترقى كرد .
( 2 ) .A Chronicle of the Carmelites , vo 1 . II , p . 1171( 3 )Passarovitz