در آخرين دههء قرن هفدهم ، اساس تسلط تركيه بر ايالت بصره به عللى متزلزل شده بود . اولا ، تركها به جنگ با ممالك اروپايى اشتغال داشتند ، ثانيا در اواخر قرن هفدهم يك سلسله انقلابهاى محلى در قسمت جنوبى بين النهرين روى داده بود ؛ ثالثا ، در سال 1690 طاعون بسيار شديدى در بصره شيوع يافته بود كه در نتيجهء آن قسمت اعظم پادگان و مأموران ترك مقيم اين شهر نابود شدند و همچنين هزاران نفر از ساكنين آن از بين رفتند . « 1 » شيخ مانع بن مقمس رئيس طايفهء نيرومند منتفق كه اعضاى آن از دست تركها و مردم بصره زجر و آزارها ديده بودند ، شهر را در سال 1694 به تصرف در آورد . تركها مدت كوتاهى آن را دوباره اشغال كردند ، ولى در بهار 1695 شيخ مانع مجددا بصره را گرفت و هيجده ماه در آنجا حكومت راند . وى اگر در امور خانوادهء مشعشع ، ساكن ولايت ايرانى عربستان ، دخالت نكرده بود ، مىتوانست قدرت و نفوذ خود را در بصره براى مدت مديدى حفظ كند . ولى از سيد على ، يكى از اعضاى مقتدر آن خانواده ، عليه برادرش سيد فرج اللّه ، والى عربستان ، « 2 » طرف دارى كرد .
در نتيجهء دخالت شيخ مانع ، سيد فرج اللّه از حسن پاشا حاكم بغداد تقاضا كرد به وى اجازه دهد شيخ را از بصره بيرون كند . سپس از شاه سلطان حسين نيز فرمانى به همين مضمون دريافت داشت . سيد فرج اللّه بعد از فراهم آوردن لشكر نيرومندى در ماه مارس 1697 عازم حويزه شد و شيخ مانع و طايفهء او را به آسانى شكست داد و نه تنها وى را از بصره بلكه از قرنه بيرون راند . « 3 » سيد فرج اللّه پس از اين پيروزى ، كليدهاى شهر بصره را به اصفهان فرستاد و شاه سلطان حسين نيز آنها را با تحف و هداياى گرانبها براى سلطان عثمانى ارسال داشت . « 4 »
با وجود اين كه ايرانىها به اين طريق بصره را از متصرفات عثمانى مىدانستند ، ولى آن را نگاه داشتند . شايد تركها قادر نبودند به اندازهء كافى سرباز فراهم آورند تا شهر را از دست آنان بگيرند .
در سال 1697 ، دولت ايران سيد فرج اللّه را به اصفهان فراخواند و شخصى به نام على مردان خان را به جايش منصوب كرد . شايد اين شخص همان كسى باشد كه بعدا والى لرستان شد و در
هامش
( 1 ) . هر روز پانصد نفر در شهر مىمردند . - كتاب لانگريگ( Longrigg )تحت عنوان :Four Centuries of Modern Iraq , p . 119مطابق نوشتهء الكساندر هميلتون ، در بصره هشتاد هزار نفر در نتيجهء طاعون هلاك شدند ولى اين كه مىگويد بيمارى مذكور در سال 1691 روى داد اشتباه است . ( ص 83 ) .
( 2 ) . سيد احمد كسروى ، تاريخ پانصد سالهء خوزستان ، ص . 95 .
( 3 ) . احمد كسروى ، همان كتاب . ص 95 . همچنين -A Chronicle of the Carmelites in Persia , vo 1 , II , pp . 1170 - 1 .. ( 4 ) . لانگريگ ، همان كتاب ، ص . 121 . همچنين - نامهء سلطان تركيه به شاه سلطان حسين در مورد بصره در 1109 ( 8 / 1697 ) در موزهء بريتانيا ،Turkish MS . Add . 7857 , fol . 99 b