مىشود ، ولى مشكل است آنها را از مدارك بىشمار مربوط به هندوستان جدا كرد .
براى اطلاعات ديگرى در خصوص اقدامات كمپانى در ايران - آثار بروس و هميلتون و لاكير .
9 - اسناد كمپانى هلندى هند شرقى
بايگانى ريكس آرشيف « 1 » در لاهه در بردارندهء مقدارى اسناد مربوط به ايران از 1694 تا 1730 است و تقريبا تمام اين اسناد به كمپانى هلندى هند شرقى تعلق دارد ، ولى قسمت كمى از آنها انتشار يافته است .
مهمترين اين اسناد قطعات استخراج شدهاى از داگ رجيستر است كه عبارتاند از يادداشتهاى نيكلا شورر ، تاجر عمدهء كمپانى در اصفهان ، و دستياران او . تاريخ اين قسمت از اوايل مارس شروع و به آخر اوت 1722 ختم مىشود . و به اين ترتيب ، شامل جنگ گلناباد ( بدون ذكر شرح دست اول ) و قسمت اعظم محاصرهء اصفهان است . داگ رجيستر داراى 172 برگ و حاوى شرح آن محاصره است و تقريبا روزانه نوشته شده است . در نتيجه ، مىتوان تسلسل وقايع را به خوبى تعيين كرد ( و اين مقصود از منابع ديگر بر نمىآيد ) و تاريخ دقيق آنها را به دست آورد . « 2 » اين منبع جامعتر از يادداشتهاى گاردان است ( و لو آن كه اين يادداشتها هم اهميت بسيار دارد ) ، و بعد از خاتمهء آنها تا دو ماه ادامه يافت .
از مطالعهء داگ رجيستر مىتوان دانست كه اين عده هلندى در محل مستحكم و پر آذوقهء خود چگونه وقايع غمانگيزى را كه روى مىداد از نظر مىگذراندند . با گذشت ايام و بروز قحطى و طاعون و تلف شدن عدهء زيادى از ايرانيان تيرهبخت چنين عباراتى به قلم هلندىها به رشتهء تحرير در آمد : « فقط خدا مىداند كه اين مصايب تا چه وقت ادامه خواهد يافت . » طبعا شايعات و وقايع حقيقى نيز ضبط مىشد ، ولى بعدا اگر مىديدند كه آنچه ذكر شده حقيقت ندارد ، آن را اصلاح مىكردند . « 3 »
باعث تأسف است كه قطعات مستخرج از داگ رجيستر در تاريخ 31 اوت 1722 به پايان مىرسد . مع الوصف ، در آن وقت جريان محاصره يكنواخت شده بود و محمود مىخواست حال به همين منوال باقى بماند تا قحطى و بيمارى شهر را از پاى درآورد . بنابراين ، اگر مداركى بعد از ماه اوت در دست نداشته باشيم قابل تأسف نيست ، زيرا واقعهء مهمى در آن ضمن روى
هامش
( 1 )Rijks Archief.
( 2 ) . مثلا فرار طهماسب از اصفهان در شب 8 ر 7 ژوئن 1722 .
( 3 ) . مثلا در ابتدا نوشته شده بود كه صفى ميرزا از اصفهان گريخته است ، ولى سه روز بعد وقتى معلوم شد اين شخص طهماسب بوده است ، مطلب را اصلاح كرد .