در خاتمه بايد گفت كه گزارشهاى استانيان اطلاعات مهمى دربارهء روابط پيچيدهء تركيه و روسيه راجع به ايران ، از سال 1722 به بعد ، در اختيار ما مىگذارد .
8 - مدارك كمپانى انگليسى هند شرقى
قسمت اعظم مدارك كمپانى انگليسى هند شرقى تا آنجا كه مربوط به ايران از تاريخ 1694 تا 1730 است ، در جلد يك تا چهار و چهارده و پانزده مجموعهء ايران و خليج فارس « 1 » در كتابخانهء ادارهء هندوستان « 2 » مضبوط است . در اين كتابخانه نامههاى گوناگونى هم تحت عنوان مكاتبات اصلى « 3 » يافت مىشود .
مهمترين قسمت اين اسناد بدون ترديد يادداشتهاى روزانهء گمبرون « 4 » است كه به وسيلهء نماينده و شوراى كمپانى در آن بندر تنظيم مىشد . كسانى كه مايل به درك اوضاع كمپانى نه تنها در خليج فارس بلكه در اصفهان ، شيراز ، كرمان و ساير نقاط هستند لازم است به اين منبع مراجعه كنند . متأسفانه بين يادداشتها فواصلى وجود دارد كه مدت بعضى از آنها طولانى است ، چنان كه ذيلا مشاهده مىشود :
جلد اول از تاريخ 1 نوامبر 1708 تا 31 ژوئيهء 1710
جلد دوم از 23 مارس 1726 تا 14 مارس 1727
جلد سوم از 15 مارس 1727 تا 31 ژوئيهء 1727
جلد چهارم از 20 نوامبر 1728 تا 31 ژوئيهء 1739
قسمتى از اين يادداشتها در جلد چهاردهم نيز يافت مىشود .
جلد چهاردهم ، گذشته از اين ، شامل تعدادى نامههاى بسيار جالب است كه در اصفهان ضمن محاصره و بعد از آن نوشته شده است . از اين نامهها در فصول سيزدهم و سى و دوم مطالبى نقل و اشاراتى به آنها كرديم . همچنين نامههايى از اصفهان مورخ 17 ر 6 ژوئيه ، 31 ر 20 اكتبر 1722 و 9 ژوئيه 28 ژوئن 1724 و نامهاى از بصره به تاريخ 8 اوت ر 28 ژوئيه 1724 در يكى از مجلات « 5 » چاپ شده است .
در مجموعهء مكاتبات اصلى نامهء شمارهء 6285 در جلد پنجاه و دوم از ويليام لى « 6 » در مشهد بىارزش است . تاريخ آن 20 ر 9 اكتبر 1696 است .
نامههاى ديگرى نظير آنها كه مربوط به دورهء نادر است در اسناد بمبئى متعلق به كمپانى ديده
هامش
( 1 )Persia and the Persian Gulf.
( 2 )India Office.
( 3 )Original Correspondence.
( 4 )Gombroon Diary.
( 5 ) . -The Asiatic Quarterly Review، ج دوم ، صفحات 156 - 210 .
( 6 )Lee.