عبد العزيز و همراهانش در 20 ژانويه 1726 به اسكوتارى ( اسكودار ) رسيدند . « 1 »
كروسينسكى مدت هجده سال ، يعنى قبل از شروع فتنهء افغان ، تا اوايل سلطنت اشرف در ايران مانده بود و به علت مقامى كه مخصوصا در سالهاى آخر اقامت خود يافته بود ، توانست از نزديك شاهد وقايع مهم باشد .
پس از رسيدن به تركيه ، كروسينسكى كشيش مخصوص شاهزاده فرانسيس ( دوم ) راكوشى در رودوستو واقع در كنار درياى مرمره شد ، جايى كه اين شاهزاده چند سال قبل از آن رحل اقامت افكنده بود . « 2 »
معلوم نيست آيا كروسينسكى قسمتى از خاطرات خود را قبل از حركت از ايران نوشت يا نه ، ولى قدر مسلم اين است كه آن خاطرات را در رودوستو به پايان رسانيد . ظاهرا در نوشتن آن زبان لاتين را بر زبان مادرى خود ، كه لهستانى بود ، ترجيح داد . به عللى كه بعدا ذكر خواهد شد ، مسئلهء متن اصلى خاطرات كروسينسكى بسيار پيچيده است . بعيد نيست كه آنچه به زبان لاتين در سال 1740 انتشار داد ، ترجمهء اصلاح شدهاى از اين متن اصلى باشد .
در هر حال ، به قول لامى دوكلراك ( كه از 1724 تا اوايل 1727 در قسطنطنيه اقامت داشت ) راكوشى به منشى اول خود ، كه يك نفر فرانسوى به نام بشون بود ، امر داد كه اين خاطرات را به زبان فرانسه ترجمه كند و اين عمل « تحت نظر كروسينسكى » انجام گرفت . « 3 » ترديدى نيست كه همين ترجمه بود كه كروسينسكى براى فلوريو دارمنونويل ، دادستان هيئتهاى يسوعى در قسمت شرق مديترانه ، فرستاد .
قبل از آن كه به شرح بيشترى دربارهء اين ترجمهء فرانسوى بپردازيم ، بايد از اثر عجيبى تأليف كروسينسكى سخن به ميان آوريم كه مطابق نوشتهء زومر فوگل در رم به سال 1727 ، انتشار يافت . « 4 »
زومر فوگل اقرار مىكند كه خود هرگز اين كتاب را نديده است . در سال 1954 ، هنگامى كه در رم اقامت داشتم ، مدتها در كتابخانهء واتيكان به جست و جوى آن كتاب پرداختم ، و دوست من كشيش ج . پ . اسميت هم با كمال مهربانى تحقيقاتى در آن باره در كتابخانههاى شهر به عمل آورد ، ولى اثرى از كتاب فوق به دست نيامد . عاقبت به اين نتيجه رسيد كه اگر اين كتاب موجود باشد ، فقط نسخهء خطى آن باقى است . اشترايخر در كتاب بيبليو گرافياپلكا از كتاب فوق نام مىبرد ، ولى اين نكتهء عجيب را ذكر مىكند كه ترجمههايى هم از آن به زبان انگليسى و فرانسه
هامش
( 1 ) . - اوايل فصل بيست و يكم .
( 2 ) . فن هامر ، جلد چهاردهم ، ص 197 .
( 3 ) . كلراك ، جلد اول ، صi1 .
( 4 ) . نام اين كتاب چنين است :Relatio de Mutationibus Memorabilibus Regni Persarum .