4 - محمد كاظم مروى
باعث خشنودى است كه جلد اول شرح حال نادر اثر محمد كاظم اخيرا در روسيه پيدا شده است ، « 1 » و با دو جلد ديگر در انستيتوى خاورشناسى در لنينگراد مضبوط است . دانشمند روسى ، ميكلو خوما كلاى ، از اين جلد براى نوشتن مقالهء خود استفاده كرده است . « 2 » از اين مقاله چنين بر مىآيد كه عنوان كامل كتاب فوق عالم آراى نادرى است . « 3 »
هنوز نسخهاى از جلد اول در انگلستان موجود نيست ، بنابراين نتوانستم آن را مطالعه كنم . تا آنجا كه از مقالهء دانشمند روسى پيداست ، اين جلد براى دورهء 1694 تا 1730 به اندازهء قسمت اول تاريخ نادرى ، اثر ميرزا مهدى ، اهميت دارد . اگر چه در اين كتاب مسلما بيشتر از نادر سخن به ميان آمده است ، ولى اطلاعات جالب و مفيدى راجع به حوادث آن عهد در اختيار ما مىگذارد .
5 - محمد خليل مرعشى
نسب محمد خليل مرعشى از طرف مادر به شاه سليمان مىرسد ، زيرا جد بزرگ او ميرزا داود ، متولى ضريح امام رضا ( ع ) ، با شهربانو بيگم دختر بزرگ اين پادشاه ازدواج كرده بود . عموى او ، سيد احمد ، كه همچنين متولى آستان رضوى بود ، شاهرخ پسر ارشد نادر را در دسامبر 1749 خلع و كور كرد و به نام شاه سليمان ثانى بر تخت نشست ، ولى بيش از چهل روز نتوانست سلطنت كند ، زيرا خود معزول و از نعمت بينايى محروم شد .
محمد خليل كتاب خود مجمع التواريخ را با موضوع شورش غلجايىها در سال 1120 ( 1708 - 1709 ميلادى ) شروع كرد و دنبالهء قضيه را تا 1307 ( 1792 - 1793 ) يعنى سالى كه آن را به پايان رسانيد ، ادامه داد . مرحوم عباس اقبال كه حواشى و تعليقاتى بر نسخهء چاپى اين كتاب نوشته و آن را انتشار داده است ، « 4 » در مقدمهء خود آن را يكى از بهترين و مهمترين اثر تاريخى به زبان فارسى مىداند ، و لو آن كه مؤلف بعضى از مطالب را از قلم انداخته است . « 5 »
نيمهء اول كتاب مربوط به وقايع زمان شاه سلطان حسين و دو غاصب افغانى است . مؤلف در بعضى از موارد نكتههايى را روشن مىكند كه در كتابهاى ديگر مبهم و نامعلوم است . مثلا نشان مىدهد كه لطفعلىخان داغستانى ، گذشته از آن كه محمود افغانى را در حملهء اول شكست نداد و او را مجبور به گريختن از كرمان به قندهار نكرد ، بى آن كه كارى انجام دهد با لشكر عظيم خود در
هامش
( 1 ) . - مؤسسهءInstitut Vostokovedeniya , AN SSSR , no D . 430( 2 ) . اين مقاله درUcheniye Zapiski، سرى شمارهء 4 ، 1954 ، صفحات 138 - 158 يافت مىشود .
( 3 ) . عنوانهاى جلدهاى دوم و سوم به ترتيب عبارتاند از كتاب نادرى و نادر نامه . نسخههاى عكسى اين دو جلد در كتابخانهءThe School of Oriental and African Studiesدر لندن مضبوط است .
( 4 ) . منتشر در تهران در 1328 .
( 5 ) . مجمع التواريخ .