بود پايان مىيابد . در ضميمهاى كه ظاهرا مدتى بعد بر اين يادداشت نوشته شده است ، آمده است كه بعضى از تركها مايل بودند لشكرى به ايران بفرستند تا وساطت كند يا به حمايت يكى از طرفين بپردازد .
چنان كه گفتيم ، « 1 » ژوزف در فوريهء 1723 با عثمان آقا ، فرستادهء تركيه به نزد محمود ، دوباره ملاقات كرد . شايد چند ماه بعد بود كه ژوزف از خدمت كنسولگرى فرانسه مرخص شد و اول به همدان و از آنجا به رشت رفت .
ژوزف در رشت به ديدن شخصى ارمنى به نام پطروس دى سرگيس گيلاننتس رفت و قسمت عمدهء اطلاعات خود را ، كه در يادداشتهاى اين شخص مذكور است ، « 2 » در اختيار او گذاشت .
بسيارى از اين اطلاعات در ساير يادداشتهاى ژوزف و آثار نويسندگان آن عهد ديده نمىشود .
شرح جنگ گلناباد داراى چند اشتباه است ، ولى قسمت مربوط به رستم ، شاه زادهء گرجى ، قابل توجه است . سپس شرح مفصلى دربارهء محاصرهء اصفهان داده شده و جزئيات فتح جلفا به دست افغانها و رفتار آنها با اهالى اين شهر به دقت ضبط شده است . ژوزف ملاقات ميان شاه سلطان حسين و محمود در فرح آباد را كه در 23 اكتبر 1722 روى داد با عبارتى نظير آن چه بعدا در يادداشتى به زبان تركى نوشت شرح مىدهد . « 3 » باقى اطلاعاتى كه ژوزف به گيلاننتس داد و شخص اخير نيز در يادداشتهاى روزانهء خود آورد مربوط به وقايع ابتداى سلطنت محمود است ؛ مانند شورش قزوينىها ، شكستى كه به امان الله و سربازانش وارد آوردند ، كشته شدن اعيان و اشراف ايران به دست محمود ، گفت و گوى ژوزف با عثمان آقا ، سفير تركيه ، و ماليات گرفتن محمود از ارامنه و از دو كمپانى انگليسى و هلندى در ايران .
يادداشتهاى روزانهء گيلاننتس به زبان ارمنى نوشته شد و به زبان روسى جهت اطلاع ژنرال لواشف ، فرماندهء قواى روسى در گيلان ترجمه شد . متن ارمنى در مجلهء ماهانهء كرونك ، چاپ تفليس ، در ماههاى فوريه و مارس 1863 منتشر شد . هفت سال بعد ، پروفسور پاتكانف ( يا پاتكانيان ) اين مقاله را ترجمه نمود و آكادمى علوم در سن پطرزبورگ منتشر كرد . « 4 »
ترديدى نيست كه يادداشتهاى گيلاننتس ، مخصوصا اطلاعاتى كه ژوزف به او داده بود ، مهمترين منبع تاريخ اين دوره به شمار مىرود . « 5 »
هامش
( 1 ) . - اواسط فصل پانزدهم .
( 2 ) . هشتاد و دو فصل از صد و سى و دو فصل .
( 3 ) . اين همان يادداشتى است كه در بالا به آن اشاره كرديم .
( 4 ) . معلوم نيست بر سر ترجمهء اصلى روسى چه آمد . متن ارمنى مندرج در مجلهء كرونك( Krunk )اخيرا توسط دوست من ، دكتر ميناسيان اصفهانى ، به زبان انگليسى ترجمه شده است و اميدوارم به زودى انتشار يابد .
( 5 ) . باقى يادداشتهاى گيلاننتس مربوط به قضاياى قفقاز است ، مانند زجر و آزار ارامنه توسط ايرانىها و تركها ، كشمكش ميان وختانگ و كنستانتين كاختى ، و حملهء تركها به قفقاز .