خدمت نادر در آمد و به مقام مستوفى يا خزانهدار شعبهاى از « خاصه » ، به نام قسمت « سر كار فيض » « 1 » ، ارتقا يافت .
همچنين از اظهارات خود او بر مىآيد كه نادر وى را مأمور تأليف زبدة التواريخ ، جهت اطلاع رضا قلى ميرزا فرزند ارشدش ، كرد ( 1154 ) . از تاريخ وفات محمد محسن خبرى نداريم .
زبدة التواريخ به عنوان تاريخ عمومى تأليف شد و اگر چه از « سرگذشت آدم » شروع مىشود ولى اطلاعات زيادى جز تا فصلى كه مربوط به سلسلهء صفويه است از آن به دست نمىآيد . ريو مىنويسد : « 2 » « قسمت آخر فصل داراى اهميت بسيار است ، زيرا به عنوان منبع معاصرى دربارهء انحطاط سلسلهء صفويه و ظهور نادر تا هنگام بر تخت نشستن او به شمار مىآيد . »
راجع به آن چه محمد محسن دربارهء شورش ابدالىها و غلجايىها و كوششى كه براى فرونشاندن آن به كار رفت مىنويسد مطلب زيادى نمىتوان نوشت . در مورد عزل فتحعليخان داغستانى ، محمد محسن توضيح مىدهد كه چگونه دشمنانش نظر شاه را با او بد كردند و از اين عده مخصوصا محمد حسين ملا باشى و رحيم خان حكيم باشى را بيشتر مسئول مىداند . دو نكته كه از اين قسمت زبدة التواريخ به خوبى مستفاد مىشود يكى ضعف شاه و ديگرى دسيسهها و مشاجرات اشراف ، وزرا ، درباريان و خواجه سرايان است . در نتيجه ، مملكت دچار مصايب فراوان گرديد و وقتى هم تصميمى گرفته مىشد ، دير شده بود و قدرت كافى براى انجام دادن آن وجود نداشت .
در مورد شكست گلناباد ، محمد محسن ضمن اين كه رفتار محترمانهء رستم خان گرجى را مىستايد ، از جبن و بىلياقتى سرداران ديگر شديدا انتقاد مىكند . « 3 » شرحى كه محمد محسن راجع به محاصرهء اصفهان مىنويسد ، اگر چه مختصر است ، اطلاعات مفيدى به دست مىدهد .
در حقيقت ، مطالبى كه دربارهء بىارزش شدن پول در تحت بعضى شرايط مىنويسد بسيار جالب توجه است . « 4 »
صحت مطالب محمد محسن راجع به انتصابات پىدرپى پسران شاه ( سلطان محمود ميرزا ، صفى ميرزا و طهماسب ميرزا ) به عنوان ولى عهد ، از مطالعهء داگ رجيستر و ساير منابع درجهء اول ، به خوبى معلوم مىشود . گذشته از اين ، وى به درستى از رفتار طهماسب و طرف دارانش كه پس از فرار از اصفهان در ماه ژوئن 1722 اقدامى براى نجات پاى تخت به عمل نياوردند انتقاد مىكند .
محمد محسن شرح مىدهد كه چگونه فتحعليخان قاجار پس از شورش خود به طهماسب پيوست و براى خود و طرف دارانش مناصب بزرگى به دست آورد ، ولى پس از ظهور نادر مقاصد
هامش
( 1 ) . براى دانستن وظايف اين شخص - تذكرة الملوك ، ص 84 .
( 2 )Supplement to the Catalogue of the Persian Mss . in the british Museum , no 36. ( 3 ) . زبدة التواريخ ، ورقa207 .
( 4 ) . همان كتاب ، ورقa208 .