آن كه در مورد تصويرى كه معين از رام كردن شيرها كشيده است بحث مىكند ، مىنويسد كه از مقايسهء اين تصوير با تصاوير مشابهى كه رضا عباسى كشيده است چنين بر مىآيد كه معين ، نه در تركيب و نه در نمودار ساختن حالات و حركات ، هرگز به پايهء او نمىرسد .
وقتى شاه سلطان حسين به تخت نشست ، معين پير شده بود و بعد از آن اثر زيادى از خود به جاى نگذاشت . چند نمونهء كار او در نمايشگاه آثار هنرى ايران در لندن ، در 1931 ، عرضه شده بود ولى اكثر آنها را در زمان سلطنت شاه عباس يا شاه صفى كشيده بود . « 1 » اكنون به مكتب « مترقى » مىرسيم كه به وسيلهء شاه عباس ثانى پايه گذارى شد . به قول استاد كونل ، اين پادشاه « نخستين كسى بود كه دريافت نقاشى ايرانى به سبك رضا عباسى در حال ركود كامل است و براى آن كه قوهء خلاقهء جديدى در آن به وجود آيد ، به نيروى محركى از خارج احتياج دارد » . « 2 » به عقيدهء شاه عباس ثانى بهترين راه براى ايجاد چنين نيرويى اين بود كه چند تن از هنرمندان با استعداد را براى تمرين به رم بفرستد . موفقترين اين هنرمندان محمد زمان بود كه در كارهاى او « تركيب عجيبى از آثار شرق و غرب » پيداست . « 3 »
سبكهاى قديم و جديد در كنار هم در شاهنامهء جالبى كه در موزهء متروپليتن نيويورك مضبوط است ديده مىشود . تصاويرى كه به سبك قديم است كار معين و هنرمند ناشناسى است كه استعداد او از معين كمتر ولى داراى تمايلات شديد به سبك قديم است . در صورتى كه تصاوير مربوط به مكتب ايتاليايى از كارهاى على نقى و آقانويان است . « 4 »
لارنس بنيان مرحوم و ويل كينسن و بزل گرى در كتاب نقاشىهاى مينياتور ايرانى « 5 » ، اين نظريهء جالب را ابراز داشتند كه محمد زمان و رفقايش نمونههايى از نقاشىهاى ايتاليايى را با خود به ايران آوردند « . . . كه ممكن است در كشيدن تصاوير بسيارى از خانوادهء مقدس و مقدسان و فرشتگان عيسوى بىتاثير نبوده است ، و اين خود در قرنهاى هجدهم و نوزدهم در كشورى مسلمان ، پديدهء عجيبى به شمار مىرود » . « 6 »
در موزهء بريتانيا تصوير مهمترى از هنرمند معاصر معين ، به نام محمد على ، ديده مىشود .
هامش
( 1 ) . -Binyon , Wilkinson and Gray , Persian Miniature Painting , pp . 178 - 9در صفحهء 161 اين كتاب مؤلفان عقيدهء خوبى نسبت به كار معين اظهار نداشتهاند .
( 2 )A Survey of Persian Art , vo 1 . III , p . 1896 ..
( 3 )Binyon , Wilkinson and Gray , op . cit , p . 180 ..
( 4 ) . رجوع شود مخصوصا به الواح 23 و 24 در كتاب آقاى رابينسن( Robinson )تحت عنوان :The Metropolitan Museum of Art Miniatures : Persian Painting .اين نقاشىها كه صحنههايى از شاهنامه را نشان مىدهد ، عبارتاند از « بهرام گور در حال شكار » ، اثر معين ؛ و « رستم پيشاپيش سپاه ايران » اثر آقانويان .
( 5 )Persian Miniature Painting.
( 6 ) . شايد قابل توجه باشد كه محمد زمان تا مدتى از آئين كاتوليك پيروى مىكرد .