ولى از حدود سى تومان تجاوز نكرد و با مقايسهء آنچه انگليسىها و هلندىها پرداختند ، اين خود مبلغ ناچيزى بود . « 1 »
چنان كه ديديم ، در نتيجهء اوضاع آشفتهء كشور ، تجارت به حال وقفه افتاده بود . دوپلكس ، در يادداشتى كه دربارهء جنوب شرقى آسيا در 1727 نوشت ، متذكر شد كه : « كمپانى فرانسوى هند شرقى سابقا محلى در بندر عباس داشت كه از آن هرگز استفاده نكرده و حالا هم به حال خرابى افتاده است . » « 2 » اين بود نتيجهء سالها زحمات و كوششهاى كلبر و جانشينان او . درست است كه در سالهاى بعد وضع فرانسوىها تا حدى بهتر شد ، ولى تجارت فرانسه در ايران و خليج فارس هرگز - مگر در موارد استثنايى - نتوانست با تجارت انگليسىها برابرى كند . هنگامى كه روابط تجارى فرانسه با ايران تا سال 1730 را در نظر مىگيريم ، مىبينيم كه اگر چه نتايج شايانى به دست آمد ، ولى ديرى نپاييد . گذشته از اين ، كشمكشهاى نمايندگان سياسى و تجارى فرانسه در ايران ضررهاى بسيارى به منافع كشور آنها وارد آورد . فرانسوىها بر خلاف كاركنان كمپانى انگليسى هند شرقى ، هرگز با يكديگر همكارى نداشتند و هر كدام مىخواستند مستقل باشند و چه بسا نظريات شخصى آنها در امورى كه انجام مىدادند مؤثر واقع مىشد . طبعا اين رويه نتيجهء خوبى نداشت ، خصوصا اين كه كمپانى فرانسوى هند شرقى با رقباى نيرومندى در ايران مواجه بود . « 3 » البته نمىتوان اين كمپانى را به علت عدم موفقيت آن در امور تجارى ملامت كرد ، زيرا در زمان فعاليت آن ، دولت صفوى با وضع ننگينى منقرض شد ، ولى معايب و نقايص بعضى از كارمندانش در زمانى كه امكان بهبودى تجارت وجود داشت مانع پيش رفت كار آن گرديد .
به اين ترتيب ، اگر چه مساعى فرانسوىها در زمينهء تجارى به طور كلى مأيوس كننده بود ، ولى در جهات ديگر با موفقيت روبهرو شد . در مورد مذهب ، ترديدى نيست كه وجود كارمندان كنسولگرى فرانسه در اصفهان تا 1730 ، مبلغان مذهبى در ايران و مخصوصا كشيشهاى فرانسوى را از آسيب مصون داشت . اگر جمع زيادى از مسلمانها به آيين مسيحى در نيامدند ، تقصير آن متوجه مبلغان فرانسوى ( يا اتباع ساير كشورها ) ، كه سالها در اين راه زحمت كشيدند ، نبود .
هامش
( 1 ) . -« Memoire sur la Derniere Revolution de perse jusqu'a la fin de lannee 1724بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد ششم ، ورقa365 .
( 2 ) . اين مطلب را آلفرد مارتينو در مقالهء خود تحت عنوان :« Le Premier Consul de France a Bassora ( 1730 - 1745 ) »در مجلهءRevue de I'Histoire de Colonies Francaises ( 1917 ) , p . 8 .نقل كرده است .
( 3 ) . اگر وقايعى كه باعث بىاثر ماندن عهدنامهء تقسيم ايران ميان روسيه و تركيه شد روى نداده بود ، حمايت فرانسه از عهد نامهء مذكور مسلما به ضرر ايران تمام مىشد .