را نپذيرفت . زد و خورد دو هفته ادامه داشت و در طى آن شه بندر و دويست تن از سربازانش به قتل رسيدند . در صورتى كه انگليسىها كه در ابتدا شصت و هشت نفر بودند بيست و هشت نفر كشته و تعداد زيادى زخمى داشتند . از آنجا كه ايرانىها محل كار انگليسىها را در محاصره گرفته بودند ، آوردن غذا و آب به آن محل دشوار بود ، و مدافعان ناچار آب شور را با شراب ممزوج مىكردند . در نتيجه ، بسيارى از آنها بيمار شدند و نتوانستند مقاومت كنند . در اين وقت ، هلندىها وساطت كردند و جنگ خاتمه يافت ، و وقتى فولر حاضر به پرداخت هزار تومان شد ، قضيه ختم گرديد . « 1 »
در پاييز 1724 ، يعنى چند ماه بعد از سقوط شيراز ، قواى محمود لار را تصرف كردند . خداداد ، فرماندهء آن قوا ، گروهى را به سوى سواحل خليج فارس براى گرفتن گمبرون فرستاد .
هنگامى كه خبر نزديك شدن دشمن به آن شهر رسيد ، بسيارى از ساكنان آن وحشت زده به جانب جزيرهء هرمز گريختند . پس از آن كه افغانها وارد گمبرون شدند ، فرمان ده آنها به ملاقات فولر رفت و عقيدهء او را در خصوص انتصاب يك نفر شه بندر پرسيد . فولر نيز معاون شه بندر را براى اين مقام پيشنهاد كرد . سپس افغانها از انگليسىها و هلندىها خواستند كه شخصى را به نام خسرو بيگ ، كه مدتها از آنها طرفدارى كرده بود از هرمز آزاد سازند تا او را به حكومت گمبرون منصوب كنند . فولر بسيار كوشيد كه خسرو بيگ را سوار يك كشتى انگليسى به نام دوك آويورك كند ؛ در صورتى كه پطر تلام ، رئيس هلندىها ، مايل بود كه وى سوار كشتى هلندى شود . عاقبت فولر در اين امر توفيق يافت . سپس پيغامى از خداداد كه در لار بود دريافت داشت . فرماندهء افغانى از وى خواسته بود كه بازرگانان ايرانى را كه به هرمز گريخته بودند به گمبرون بازگرداند ، زيرا ميل داشت كه تجارت دوباره رونق گيرد . فولر در اين راه بسيار كوشيد و تدريجا بسيارى از فراريان مراجعت كردند . « 2 »
تسلط افغانها بر گمبرون ديرى نپاييد و پس از آن كه محمود در لشكركشى خود به عربستان و ناحيهء كوه گيلويه توفيق نيافت ، افغانها مجبور شدند از گمبرون بيرون بروند . « 3 »
در اينجا بايد به ذكر حوادث اصفهان باز گرديم . زد و خوردى كه پس از جلوس اشرف به تخت سلطنت و قتل ( يا مرگ طبيعى ) محمود در اصفهان روى داد ، تأثير بدى در اوضاع انگليسىها و هلندىهاى مقيم اين شهر نداشت ؛ زيرا آن زد و خورد در محيط قصر سلطنتى به وقوع پيوست . « 4 » اشرف عاقلتر از محمود و بيشتر از او از اهميت و فوايد تجارت آگاه بود . اگر چه اشرف در
هامش
( 1 ) . نامهء شمارهء 2330 ، مورخ 13 / 2 مارس 1724 .
( 2 ) . نامه از گمبرون مورخ 17 / 6 فوريه 1725 .
( 3 ) . - اواسط فصل پانزدهم . شرح اين كه افغانها چگونه دوباره بر گمبرون تسلط يافتند در اواخر اين فصل خواهد آمد .
( 4 ) . - اواخر فصل يازدهم .