فصل سى و سوم تجارب دو كمپانى انگليسى و هلندى در دورهء تسلط افغانها
براى نمايندگان و كارمندان كمپانى انگليسى هند شرقى و كمپانى هلندى هند شرقى در ايران ، دورهء تسلط افغانها جز ناكامى و سختى و خطر نتيجهاى نداشت . و به علت جنگهاى متمادى و شورش و ناامنى عمومى در اين كشور ، تجارت تقريبا در حال وقفه بود . بنابر اين مطالعهء مدارك و اسنادى كه موجود است جز تأثر خاطر سودى ندارد . مع الوصف در آغاز چنين به نظر مىرسيد كه فعاليت تجارى اروپاييان در دورهء جديد كم تر از زمان شاه سلطان حسين نخواهد بود .
پس از آن كه امان الله ، سردار افغانى و سربازانش نقاط سوق الجيشى اصفهان را به تصرف درآوردند ، اون فيليپس و نيكلا شورر با كارمندان شخصا براى اداى احترام حركت كردند . فيليپس گزارش مىدهد كه امان الله از آنها به خوبى پذيرايى كرد و قول داد كه براى پيش رفت كارشان بكوشد . « 1 » روز بعد ( 25 اكتبر 1722 ) ، هنگامى كه محمود با جلال و شكوه وارد پاى تخت شد ، فيليپس نوشت :
« به ديدن او رفتيم و به طريق معمول اداى احترام كرديم و به او به عنوان بازرگانان انگليسى معرفى شديم كه براى تبريك به او آمدهايم . اميدواريم به زودى به مجلسى دعوت شويم و با لطف و توجهى كه اعتماد الدوله به ما دارد ، انتظار داريم از ما به خوبى پذيرايى شود . » « 2 »
هنگامى كه افغانها وارد پاى تخت شدند ، انگليسىها در نتيجهء وساطت خواجه ماركر « 3 » ، برادر استفان ماركر ، مترجم كمپانى ، زيانى نديدند .
طبق نوشتهء راهب الكساندر اهل مالابار ، محمود هلندىها را به ادب ، ولى از روى اكراه ،
هامش
( 1 ) . نامهاى از اصفهان مورخ 31 / 20 اكتبر 1722 درPersia and the Persian Gulf Records , vo 1 . XV .( 2 ) . اين نامه و تعدادى نامهء ديگر از اصفهان و گمبرون كه ضمن محاصرهء اصفهان نوشته شدهاند در مأخذ ذيل يافت مىشوند :Asiatic Quarterly Review ( London , 1886 ) vo 1 . 11 . pp . 156 - 210 .( 3 )Marcor.