مضيقه بود كه در اواخر اوت به هلندىها اطلاع داد كه بايد در حدود هفتاد هزار تومان به وى بپردازند . هلندىها بعد از مدتى مشورت تصميم گرفتند بيست هزار تومان بدهند ولى شورر موفق شد اين مبلغ را به هفده هزار تومان تقليل دهد . « 1 »
انگليسىها نيز در چند مورد تقاضاى قرض دريافت داشتند ولى به صداقت گفتند كه خود آن قدر پول براى تهيهء آذوقه پرداختهاند كه تقريبا چيزى ندارند ، ظاهرا بيش از چهار هزار تومان مجموعا نپرداختند . اما فرانسوىها به مراتب كم تر از اين مبلغ دادند . « 2 »
در اواخر سپتامبر ، هنگامى كه بهاى مواد غذايى به طور سرسامآورى افزايش يافته بود ، انگليسىها مجبور شدند 32 تومان ( بيش از صد پوند ) براى خريد يك گاو كوچك بپردازند .
فيليپس ، بعد از آن كه شرحى دربارهء مناظر وحشت انگيز شهر قبل از سقوط مىنويسد ، متذكر مىشود كه كمپانى بايد بداند كه « ما هم به سهم خود مصايب اين قحطى شگفت انگيز را تحمل كردهايم . خدا را شكر كه در نتيجهء احتياط به جاى خود نجات يافتيم ، ولى به بهاى مخارج سنگينى تمام شد كه نمىتوان آن را بىاحتياطى ناميد . اميد است كسى كه از رفتار ما با خبر مىشود آن قدر انسانيت داشته باشد كه ما را ملامت نكند از اين كه جان خود را به بهاى سنگينى خريدارى كردهايم . . . » « 3 »
تا آنجا كه معلوم است هيچ يك از هلندىها در طى محاصرهء اصفهان جان خود را از دست ندادند و از اثرات آن براى هميشه رنج نبردند . ولى انگليسىها اين اقبال را نداشتند زيرا در 23 اكتبر ، يعنى در همان روز كه شاه سلطان حسين در فرح آباد تسليم محمود شد ، جان مينگز « 4 » و سزار دووكس « 5 » ، دو تن از كارمندان كمپانى ، كوشيدند از شهر بگريزند ولى ديگر ديده نشدند .
يكى از افغانها كه بعدا جامهء مينگز را پوشيده بود حكايت كرد كه وى به قتل رسيده است و ترديدى نيست كه دوست او نيز جان خود را بر سر تهور و بىباكى خود گذاشته است . با وجود اين ، با در نظر گرفتن رقم وحشتآور مردگان در اصفهان ، بخت با انگليسىها و هلندىها ، و همچنين ساير اروپاييان مقيم اين شهر يارى كرد كه توانستند از آن معركه به آسانى جان به در برند .
هامش
( 1 ) . - نامهء شورر( Shorer )، مورخ 18 نوامبر 1722 در :Perzie Voorheen en Thans , p . 258 .( 2 ) . - فصل سى و هفتم .
( 3 ) . نامهء مورخ 11 دسامبر / 30 نوامبر 1722 ، درPersia and the Persian Gulf Rexords , vo 1 . XIV( 4 )Myngs.
( 5 )Caesar Devaux.