معشوقهاش ، به نام مارى پتى ، به آنها فهماند كه كوشش فرانسوىها براى احياى تجارت با ايران جدى نيست . اما پس از آن كه پير ويكتور ميشل از طرف فريول سفير فرانسه در قسطنطنيه به رياست هيئت فرانسوى منصوب شد ، قضيه رنگ ديگرى به خود گرفت . نمايندهء جديد مارى پتى را به فرانسه فرستاد و در اصفهان براى انعقاد يك معاهدهء تجارى به مذاكرات پرداخت ، و با وجود اشكال تراشى انگليسىها و هلندىها توانست در 1708 معاهدهاى منعقد كند . « 1 » ولى فرانسه تا چند سالى از شرايط مساعد آن معاهده استفاده نكرد .
پس از آن كه نمايندگان انگليسى و هلندى در اصفهان از ورود اسرائيل اورى و همراهان بسيار او به شماخى آگاه شدند ، به اتفاق ميشل كوشيدند دولت ايران را وادارند كه از پيش رفت اين هيئت روسى جلوگيرى كند . ولى به عللى كه گفتيم ، « 2 » زحمات آنها بىنتيجه ماند . اگر چه اورى به پاى تخت رسيد ولى در تجارت ايران با روسيه تغييرى حاصل نشد زيرا اوضاع آشفتهء نواحى شمال غربى ايران تا مدتى مانع توسعهء تجارى بود .
از يك منبع فرانسوى بر مىآيد « 3 » كه انگليسىها و هلندىها در اصفهان در سال 1712 گرفتار اشكالاتى بودند ، به طورى كه انگليسىها مجبور شده بودند مبالغ گزافى به شاه و اشخاص ديگر بپردازند و براى اين منظور از دلالان هندى قرض كرده بودند . « 4 » هلندىها هم نمىتوانستند مبلغ 14000 تومانى را كه « از راه بىاحتياطى پرداخته بودند » به دست آرند . معلوم نيست كه اين دو كمپانى مبالغ مذكور را وصول كردند يا نه .
تا مدتى دربارهء كمپانى انگليسى هند شرقى اطلاعى نداريم زيرا وقايعى كه ضبط شده بسيار جزئى است . ولى دربارهء هلندىها اطلاعات بيشترى در دست است .
در بهار سال 1715 يك نمايندهء ايرانى به نام محمد جعفر بيگ با دستورهايى از طرف شاه براى ادارهء امور كمپانى در ايران به شهر باتاويا رسيد . كمپانى از پذيرفتن آن دستورها امتناع كرد ؛ و چون به نظر مىرسيد كه محمد جعفر بيگ اختيار تغيير دادن آنها را ندارد ، تصميم گرفته شد نمايندهاى به اصفهان فرستاده شود . شخصى كه براى اين مأموريت معين شد جان جوزوا كتلار بود كه به فضايل او در فوق اشاره كرديم . كتلار كه يكى از اعضاى عالى رتبهء كمپانى هلندى هند شرقى در هندوستان به شمار مىرفت ، در سه سال قبل مهارت و كاردانى خود را در مذاكرات با بهادر شاه نشان داده بود . « 5 »
هامش
( 1 ) . - به فصل سى و چهارم .
( 2 ) . اواسط فصل پنجم .
( 3 ) . نامهء برناردو بورژ از تبريز ، مورخ 26 فوريه 1713 ، در بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد سوم ، ورقb41 .
( 4 ) . اين دلالان بيشتر از مولتان مىآمدند .
( 5 ) . براى شرح كامل اين مأموريت -Journaal van J . J Ketelaar , s Hofreis naar den Groot Mogol te