ضبط نكرده است . سر ويليام فاستر « 1 » در مقدمهاى كه بر كتاب خانوادهء اسكتر گود و كمپانى هند شرقى نوشت ، يادداشتهاى روزانهء اين شخص را مبتذل دانست ، و متذكر شد كه وى از مناظرى كه ديده و اشخاصى كه ملاقات كرده و مخاطراتى كه متحمل شده چيزى ننوشته و فقط به ذكر وقايع روزانه اكتفا كرده است .
باعث تأسف است كه به استثناى ويليام كاكل « 2 » ، كه اطلاعات ذى قيمتى دربارهء زندگى نادرشاه « 3 » به جيمز فريزر اهل ريليگ « 4 » داد ، هيچ كدام از اعضاى كمپانى انگليسى هند شرقى در ايران در اواخر قرن هفدهم و نيمهء اول قرن هيجدهم دربارهء اين كشور چيزى ننوشته و علاقهاى به خوب ياد گرفتن زبان فارسى نشان ندادهاند . بايد اعتراف كرد كه كارمندان كمپانى هلندى هند شرقى بهتر در اين زمينه كار كردند ، مسلما بزرگترين دانشمندى كه بين سنوات 1694 و 1730 در خدمت آن كمپانى كار مىكرد جان جوز و كتلار « 5 » بود . مشار اليه زبان فارسى را نسبتا خوب ياد گرفت ولى اهميت كار او در اين است كه براى نخستين بار دستور زبان هندى را تأليف كرد ، و اين كتاب را در حدود سى سال قبل از كتاب شولتز به پايان رسانيد . معالوصف ، بيست و پنج سال قبل از آغاز قرنى كه مورد نظر ماست ، شخص ديگرى ، به نام هربرت دوياگر ، بهتر از كتلار كار كرد . شاردن كه معاصر و دوست او بود مىنويسد :
« در سال 1662 در اصفهان با رئيس كمپانى هلندىها بسيار دوست شدم . اين شخص ، كه مرد دانشمندى بود ، هربرت دوياگر نام داشت . براى تعيين ارزش او كافى است بگويم كه گليوس استاد معروف زبانهاى شرقى او را شايستهترين شاگرد براى اشغال كرسى استادى بعد از خود مىدانست . » « 6 »
در اوايل 1706 به نمايندگان دو كمپانى انگليسى و هلندى در اصفهان خبر رسيد كه نمايندهء فرانسه به نام جان باتيست فابر ، به ايروان وارد شده است . ولى مرگ او ، و همچنين عياشى
هامش
( 1 )Foster.
( 2 )Cockell.
( 3 ) . - كتاب نادر شاه ، ص 305 .
( 4 )Reelig.
( 5 ) . نام كتلار( Ketelaar )اصلا كتلر( Kettler )بود . وى در شهر البينگ( Elbing )در پروس به دنيا آمده بود ، ولى وقتى در سال 1682 به خدمت كمپانى هلندى هند شرقى در آمد ، هم اسم و هم مليت خود را تغيير داد . براى جزئيات زندگى او - مقالهء فوگل( Vogel )تحت عنوان ." Joan Josua Ketelaar of Elbing , Author of the First Hindustani Grammar in , Bulletin of the School of OrientaL Studies , vo 1 . VIII , pp . 817 - 22 .( 6 ) . -Voyages , vo 1 . VIII , pp . 287 - 8، شاردن و ياگر هر دو مدتى مشغول گرد آورى اطلاعات دربارهء اصفهان بودند ، و اگر چه اطلاعات شاردن در سفرنامه او ذكر شده است ، ولى از مطالبى كه ياگر جمع آورى كرده است ظاهرا اثرى در دست نيست . از طرف ديگر ، شرحى كه ياگر دربارهء تخت جمشيد نوشته است در كتابBeschryvingاثر والنتين( Valentijn )جلد پنجم ، صفحات 221 - 224 يافت مىشود .