سابق ، و مخالفان آنها با كمپانى جديد ، موافق بودند .
رقابت ميان كمپانى قديم و جديد ، تا آنجا كه مربوط به تجارت با ايران بود ، به زودى نتايج مطلوبى را كه بازديد شاه از محل كار كمپانى در اصفهان به بار آورده بود از بين برد . هلندىها از اين جريان طبعا زياد استفاده كردند و توانستند محل كار خود را در اصفهان وسيعتر كنند و تقريبا آن را به صورت قلعه در آوردند . در صورتى كه محل كار كمپانى انگليسى در آنجا كهنه شده بود و بيش از پيش احتياج به تعمير داشت ، كوتاهى انگليسىها در بهتر ساختن وضع ظاهرى آن باعث شد كه دولت ايران و بازرگانان تصور كنند كه انگليسىها قصد ندارند تجارت خود را در پاىتخت ايران يا نقاط ديگر اين كشور احيا كنند . « 1 »
ولى اثرات بد رقابت ميان دو كمپانى انگليسى به زودى معلوم شد و در سال 1702 پارلمان انگلستان قانونى گذرانيد و آن دو را به صورت شركت واحدى در آورد . سه سال بعد ، در بيستم اوت 1705 ، كمپانى سابق مورد عفو پارلمان قرار گرفت و تمام جنايات و گناههايى كه از « ابتداى آفرينش عالم » مرتكب شده بود بخشيده شد . « 2 » در بيست و نهم سپتامبر 1708 ، در نتيجهء فتواى گودولفين « 3 » ، دو كمپانى مذكور به صورت « شركت واحد بازرگانان انگليسى كه تا هند شرقى به تجارت مشغولاند » در آمد . طبق اين فتوا ، كمپانى قرار شد يك ميليون و دويست هزار ليره به دولت بپردازد و از قروضى كه قرار بود در ظرف سه سال پس بگيرد چشم بپوشد .
اشغال بصره توسط ايران كه از 914 تا 941 ه - . ق ادامه داشت باعث رونق تجارت آن شهر شد . همچنين كمپانى انگليسى هند شرقى كه در آنجا شعبهاى داشت سود فراوان برد . « 4 » از طرف ديگر ، يكى از كشتىهاى آن كه حامل مهمان و آذوقه به مقصد بصره بود ، بعد از دورهء اشغالى ايران توسط حاكم بصره بازداشت شد و آن قدر در آنجا ماند كه دورهء بادهاى موسمى سپرى شد و اين خود به كمپانى زيان رسانيد . در سپتامبر ، نمايندهء كمپانى نامهاى به اعتماد الدوله نوشت و غرامت حاصله را ، كه بالغ بر 230 ليره مىشد ، مطالبه كرد . و همچنين از وى خواست كه سهم كمپانى را از عوايد گمركى گمبرون كه مدتى باز به تعويق افتاده بود بپردازد . « 5 »
هامش
( 1 ) . -Bruce , Annals , vo 1 . III . p . 573، صرفه جويى زياد واقعا باعث از دست رفتن حيثيت كمپانى گرديد . اين اشتباه را هلندىها هرگز در ايران مرتكب نشدند .
( 2 ) . - سند شمارهء 62 ، متعلق به كمپانى هند شرقى ، در كتابخانهء. India Office( 3 )Godolphin.
( 4 ) . - اوايل فصل پنجم كتاب حاضر .
( 5 ) . سند شمارهء 8454 ،Original Correspondence، كتابخانهءIndia Office، جلد شصت و دوم . در سال 1704 ، رؤساى كمپانى ، كه از دريافت نداشتن سهم خود از عوايد گمركى گمبرون خشمگين شده بودند مردى به نام پرسكات( Prescott )را به جانشينى ادوارد اون( Owen )به عنوان نماينده تعيين كردند تا از دولت ايران مطالبه سهم كمپانى را بكند . ولى وقتى پرسكات به ايران رسيد ، دريافت كه وى مرده است و خود او نيز به زودى ، بىآن كه كارى انجام دهد ، درگذشت .